فیزیکالیست ها، دوگانه اِنگاران یا ملاصدرا/ «تفکر» در کجا اتفاق میافتد؟ فقط در سلولهای مغز یا در س…
انتشار: 2026/07/26 17:49 UTCدریافت: 2026/08/01 00:07 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/01 00:07 UTC
فیزیکالیست ها، دوگانه اِنگاران یا ملاصدرا/ «تفکر» در کجا اتفاق میافتد؟ فقط در سلولهای مغز یا در ساحتی فراتر از جسم؟دکتر محمدباقر باقری یکی از مهمترین پرسشهای مطرح برای پژوهشگران حوزه تفکر برای این است که تفکر کجا اتفاق میافتد؟ فقط در سلولهای مغز یا در ساحتی فراتر از جسم که حالا اسامی مختلفی به آن داده شده است؛ مانند ذهن، نفس، جان. اینجا پاسخهای متعددی وجود دارد. فیزیکالیست ها میگویند تفکر چیزی جز فعالیت سلولهای مغز نیست. در این دیدگاه اندیشه، محصول فعالیتهای مادی و عصبی است. در نقطه مقابل دوگانه انگاران یا دوالیستها هستند. اینان قبول دارند که مغز ابزار اندیشیدن است، ولی استدلال میکنند که فکر ویژگیهای ماده را ندارد؛ نه فضایی اشغال میکند، نه دربند زمان و مکان است و اساساً اندیشه از جنس سلول نیست. ابن سینا با آزمایش ذهنی انسان معلق، از دیدگاه دوم دفاع میکند. او میگوید اگر شما انسانی را تصور کنید که هیچ ارتباطی با جهان خارج نداشته باشد، یعنی فاقد ادراکات حسی باشد نه چیزی را ببیند، نه بشنود و هیچ حسی را تجربه نکند باز هم این انسان از وجود خودش آگاه است. از نظر ابن سینا این آگاهی نشان میدهد که حقیقت انسان فراتر از بدن اوست.در فلسفه غرب هم دکارت را داریم با جمله معروف "میاندیشم، پس هستم". مولانا به زبان شعر همین را تایید می کند: ای برادر تو همه اندیشهای، مابقی خود استخوان و ریشه ای. اما ملاصدرا راه سومی را پیش میگیرد که نه فیزیکالیسم است و نه دوالیسم کلاسیک. ملاصدرا میگوید جان کیفیتی است که از جسم برمیخیزد. یعنی emerge (ظهور) می کند و رابطه جسم و جان رابطه انضمامی نیست، بلکه اتحادی است. در رابطه انضمامی دو چیز مستقل به هم ملحق میشوند، مانند آب و کوزه. در رابطه اتحادی دو مرتبه از یک حقیقت واحد وجود دارد مانند دانه و درخت. جسم و جان دو موجود جداگانه نیستند که به هم متصل شده باشند. ملاصدرا جمله معروفی دارد میگوید: النفس جسمانیه الحدوث و روحانیه البقا. نفس از ابتدا موجود مستقلی نیست که به بدن وارد شود. بلکه در بستر حرکت جوهری ظهور میکند و با تکامل خودش مراتب بالاتری از ادراک را تجربه میکند. بنابراین جایی که فیزیکالیستها میگویند همه چیز همین سلولهای مغز است و دوالیستها مغز و ذهن را دو حقیقت مستقل میبینند ملاصدرا میگوید جان در مسیر تکامل جسم پدید میآید، اما پس از ظهورش مرتبهای از وجود است که دیگر نمیشود آن را به فعالیت سلولهای مغز فروکاست.منبع: صفحه اینستاگرام دکتر محمدباقر باقری @massoumehebtekar

