یەکگرتوویی جاف و هەمەوەند خوێندنەوەیەکی مێژوویی لە هەڵوێستی مستەفاخانی باوەجانی لە پاراستنی پەنابەر…
انتشار: 2026/07/30 19:21 UTCدریافت: 2026/07/31 15:08 UTCآخرین مشاهده: 2026/07/31 15:08 UTC
یەکگرتوویی جاف و هەمەوەند خوێندنەوەیەکی مێژوویی لە هەڵوێستی مستەفاخانی باوەجانی لە پاراستنی پەنابەران و بەرزڕاگرتنی یەکگرتوویی، لە ڕووناکی بەڵگەیەکی نوێی مێژوویی ✍عادڵ مرادپور هەندێک جار، مێژوو بە قسەی براوەکان ناناسرێت؛ بەڵکو بەو بەڵگانە دەناسرێت کە…لەو قۆناغە هەستیارەدا، مستەفاخان لە بەرامبەر بڕیارێکی ئاسان نەوەستا. لە یەک لایەوە، فشار و داواکارییەکانی دەوڵەتی ناوەندی و عوسمانی هەبوون بۆ ڕادەستکردنەوەی پەنابەران؛ لە لایەکی دیکەش، بەرپرسیاریی مێژوویی و ئەخلاقی لە بەرامبەر هاونەتەوەکانی خۆی. ئەو دەیتوانی لە پێناوی دەسکەوتی پۆست و دەسەڵات، ئەوان ڕادەست بکات؛ بەڵام ئەو ڕێگایەی هەڵنەبژارد. بە پێچەوانەوە، بە وەڵامێک کە تا ئێستا لە مێژووی جاف و هەمەوەنددا وەک دەربڕینی شەرف و نیشتمانپەروەری دەمێنێتەوە، ڕایگەیاند:«ئەوان مێوان نین؛ ئێرە ماڵی خۆیانە و ئێمەش ناتوانین سەرشۆڕی بۆ خۆمان لە مێژوو تۆمار بکەین.»ئەم وتەیە، هەم وەڵامێکی سیاسی و هەم دەستوری بیرکردنەوەی حاکمێک بوو کە سنووری عێل و هۆز و عەشرەت و تایفەی تێپەڕاندبوو. لە دیدی مستەفاخانەوە، هەمەوەندەکان مێوان نەبوون؛ چونکە مێوان کاتێک دەڕوات، بەڵام هاونیشتمان و هاوچارەنووس هەمیشە بەشێکن لە یەک پیکەری کۆمەڵگا. بەم هۆیە، پاراستنیان هەم ئەرکێکی ئەخلاقی و هەم بەرپرسیارییەکی نیشتمانی بوو.لەم هەڵوێستەدا، لێهاتوویی سیاسی مستەفاخان بە ئاشکرایی دەردەکەوێت. ئەو دەیزانی کە هێزی هەر دەسەڵاتێک جیا لە ژمارەی سپا و چەکەکانی، بە ڕادەی متمانەی خەڵک و هاوپەیمانەکانی پەیوەندی هەیە. بۆیە بە پاراستنی پەنابەران، لە ڕاستیدا بناغەی متمانە و یەکگرتوویی نێوان جاف و هەمەوەندی پتەوتر کرد.ئەمە هەر ئەو یەکگرتووییە بوو کە دواتر لە نامەی ئەمینولسولتاندا وەک مەترسییەکی گەورە بۆ دەوڵەتی قاجار باس لێوە دەکرێت. واتە، بەڵگە نوێی مێژووییەکە ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە ترسی دەوڵەت، لە ئەنجامی ئەو بڕیارە مێژووسازەی مستەفاخان سەرچاوەی گرتبوو.بەم شێوەیە، پاراستنی هەمەوەندەکان تەنیا بەسەرهاتێکی مرۆیی نەما، بەڵکوو بوو بە بنەمای هاوپەیمانییەک کە هێندە بەهێز بوو، تا دەوڵەتە ناوەندییەکان ناچار بوون لە جیاتی گفتوگۆ و ئاشتی، بیر لە سیخوڕناردن، چاودێریکردن و شکاندنی متمانەی ناوخۆیی بکەن. لێرەوەیە کە مێژوو ڕوون و خۆئاگامان دەکاتەوە: زۆرجار، ئەوەی دوژمن لێی دەترسێت، هێزی چەک نییە؛ بەڵکوو هێزی یەکگرتوویی و متمانەی نێوان خەڵکە.ئەگەر هەڵوێستی مستەفاخانی باوەجانی بناغەی یەکگرتوویی جاف و هەمەوەند بوو، ئەوا نامەی ئەمینولسولتان ئاشکرای دەکات کە سیاسەتی دەوڵەتی قاجار، لە بەرامبەر ئەو یەکگرتووییەدا، سیاسەتی چاودێری، سیخوڕناردن و دابەشکردن بوو. ئەم بەڵگەیە بە ڕوونی نیشان دەدات کە دەوڵەتە ناوەندییەکان باش دەیانزانی هێزی ڕاستەقینەی جاف، جیا لە ژمارەی سپا و چەکەکانی زۆرتر لە متمانە، برایەتی و هاوپەیمانی نێوان هۆزەکاندا بوو.لە مێژووی سیاسی جیهاندا، زۆرجار دەوڵەتەکان کاتێک ناتوانن بە هێزی سەربازی سەرکەون، ئاراستەی هەڵوەشاندنەوەی ناوخۆیی دەبن. لە جیاتی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ، هەوڵ دەدەن گومان، ناکۆکی و دووبەرەکی بخەنە ناو ئەو کۆمەڵگانەی کە یەکگرتووییان هێزیانە. نامەی ئەمینولسولتان، وەک بەڵگەیەکی فەرمی، بە باشترین شێوە ئەم ڕاستییە دەسەلمێنێت. داواکردنی سیخوڕانی جێی متمانە لە ناو جاف و هەمەوەند، هەم بۆ کۆکردنەوەی زانیاری بوو؛ هەم دەستپێکی سیاسەتێک بوو کە ئامانجی شکاندنی متمانە و لاوازکردنی یەکڕیزی بوو.لە پاش ئەو ڕووداوانە، مێژوو ئەوەش نیشان دەدات کە شەهیدبوونی مستەفاخانی باوەجانی لە ساڵی ١٩٠٩ زایینی، لەدەستچوونی دەسەڵاتدار و حاکمێک نەبوو؛ بەڵکوو سەرەتای لاوازبوونی یەکگرتوویی دەسەڵاتی جاف بوو. دابەشبوونی دەسەڵات، زیادبوونی ململانێ ناوخۆیی و دەستێوەردانی هێزە دەرەکییەکان، ئەو هەلومەرجەیان ڕەخساند کە دەسەڵات و یەکڕیزییەکی چەندین دەیەیی، هەنگاو بە هەنگاو بەرەو پارچەپارچەبوون بچێت. ئەوەی دوژمن بە سیخوڕ و پیلان دەستی پێکرد، لە کۆتاییدا بە دابەشبوونی ناوخۆ بەشێکی گرنگی ئامانجەکانی پێک هێنا.بەڵام ئەم بەسەرهاتە، تەنیا لاپەڕەیەکی مێژوویی نییە؛ میراتێکە بۆ ئەمڕۆ. ئەگەر سەدەیەک لەمەوبەر، یەکگرتوویی جاف و هەمەوەند هێندە بەهێز بوو کە سەرۆک وەزیرانی قاجار لە تاران باسی سیخوڕناردنی بۆ دەکرد، ئەوا ئەمڕۆش دەبێت بزانین کە هەر یەکگرتووییەک، پێش هەر شتێک، ئامانجی نەیاران دەبێت. مێژوو بە فێرکردنەوەی خۆی دەڵێت: زۆرجار هێرشەکان لەسەر خاک دەست پێ ناکەن؛ لەسەر متمانە دەست پێدەکەن.t.me/kurdokurdistan
پستهای تلگرام — ناوەندی مێژووی کورد و کوردستان
مهندس بهاءالدین ادب نمایندەای ماندگار در قلب مردم کوردستانمهندس ادب فرزند مرحوم باقرخان ادب از خانوادەای اصیل در محله آغەزمان سنندج در سال 1324بدنیا آمد. درس را تا پایان دبیرستان درسنندج خواند، و در سال 1348 فوق لیسانس مهندسی راه وساختمان را از دانشگاه صنعتی شریف دریافت و وارد عرصه کار وفعالیت عمرانی شد. از کارهای ماندگار ایشان: ١- ساخت آپارتمانهای ادب سال1355٢- ساخت سردخانه سنندج ٣- تاسیس باشگاه ورزشی بیژن و ساینا ٤- همراهی در تأسیس جبهەی متحدکورد مهندس ادب در دورەهای پنجم و ششم مجلس با رای بالای مردم بە مجلس رفت و فراکسیون نمایندگان کورد و مجمع نمایندگان اهل سنت از یادگارهای این دوران اوست. در دو دوره نمایندگی مجلس توانست منزلت و جایگاه نمایندگان کورد را در ایران ارتقاء دهد و صدای راستین و صادق مردم کورد باشد. اما دست اجل نگذاشت زنده یاد ادب بیشتر به مردم خدمت نماید و در 1386/5/25 در بیمارستان مهر تهران دارفانی را وداع و طی مراسمی باشکوه و مردمی در بهشت محمدی سنندج به خاک سپرده شد. یادش گرامی و روحش شاد.✍ د. محمد باقرپیری دکلمه خانم اسدیt.me/kurdokurdistan
بەداخ و کەسەرێکی زۆرەوە #مەحموود_ئاغای سەیفی قازی یادگاری ژەنەڕاڵ #محەممەدحوسێن_خانی_سەیفی_قازی له تەمەنی ٨۰ ساڵی له نەخۆشخانەیەکی شاری هەولێر کۆچی دوایی کرد، له ناخی دڵەوە غەمبار و دڵگران بووین و سەرەخۆشی له بنەماڵەی بەڕێزیان و خەڵکی کورستان دەکەین. مەحموود ئاغا له ساڵی ١٩٤٦ی زایینی له شاری مەهاباد له دایک بووە و تەمەنی تەنیا شەش مانگ بووە کە بەداخەوە باوکی بەدەستی حەمەڕەزاشای پالەوی له سێدارە دەدرێت. ڕۆحیان شاد و یادیان هەرمان بێت.✍ د.محمدباقر پیریt.me/kurdokurdistan
وێنەیەکی کەم بینراوی مامۆستا هێمنی موکریانی و مامۆستا حسێن عارف چیرۆکنوس ڕۆحیان شاد و یادیان هەرمانt.me/kurdokurdistan%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%… کەم بینراوی مامۆستا هێمنی موکریانی و مامۆستا حسێن عارف چیرۆکنوس ڕۆحیان شاد و یادیان هەرمانt.me/kurdokurdistan
سمکۆی شکاک دەفەرموێت: 🔹دەبێت گەلی کورد بە ئومێدی وڵاتانی زل هێز نەژی، گەلێک بۆ ئازادی خۆی تێنەکۆشێت، دەبێتە کۆیلە و ژێردەست.🔸مردم کورد نباید بە امید کشورهای ابرقدرت زندگی کنند.مردمی کە برای آزادی خویش نکوشد همیشه زیردست و برده خواهدبود.t.me/kurdokurdistan
هەر کات وا بیر دەکەم ئەو کەڵە پیاوانە لە نیۆ ئێمە غایبن، خەمێک قووڵ دام ئەگرێت، بەڵامدڵم نایەت بڵێم هیچ کام لەو گەورە نووسەرانەمان مردوون، چونکوو باش دەزانم ئەوان هیچ کامەیان نەمردوون و لە سەر تاقچە و لە سەر کتێبخانە و لە ناو ماڵەکانمان، هاودەمی هەموو کوردێکن…دەکرێت بە پێی بابەتی نووسیینەکانی بەم شێوازە پلەبەندییان بکەین،بەرھەمەکان:ڕەوانبێژی لە ئەدەبی کوردی دا، ھەولێر، ١٩٧٢.ئەدەب و ڕەخنە، بەغداد، ١٩٧٤.ئەدەبی بێگانان، بەغداد، ١٩٨٢.جووتیارێکی زیرەک.پیاوێک.سەروا، ھەولێر، ١٩٩٩.کێشی شیعری کلاسیکیی کوردی، ھەولێر: وەزارەتی ڕۆشەنبیری، ١٩٩٩.ڕەوانبێژی (ڕوونبێژی، جوانکاری، واتاناسی)، وەزارەتی پەروەردە، ٢٠٠٢.ڕابەری کێشی شیعری کلاسیکی، لێکۆڵینەوەی ئەدەبی، سلێمانی، ٢٠٠٣.گەردەلولی مەرگ، ھەولێر، ٢٠٠٨.کێشناسیی کوردی، ٢٠١٤.فەرهەنگی کێشناسیسێ دەرمان: ھەقایەتی کوردەواری، کۆکردنەوەی عەزیز گەردی.وەرگێڕانچیرۆکی بەر ئاگردان، ١٩٧٨.چیرۆکەکانی ئیزۆپ یان لەناو گیانداران دا، نووسینی ئیزۆپ.لۆرکا: سێ تراژیدی، ١٩٨٤.(چرا)یەک لەسەر مادیان کۆ، نووسینی مەنسوور یاقووتی.بیرەوەرییەکانی مامۆستایەک، نووسینی مەنسوور یاقووتی.لاوەچ، نووسینی مەنسوور یاقووتی.ئێمە ئەم شیعرەمان نوسیوە.ئەفسانەی ئەرمەنی، نووسینی چارڵز دونیتگ.ئەفسانەی ئەفریقی.ئەفسانەی سلاڤی.ئەفسانەی کوردی، نووسینی م ب ڕودێنکۆ.ئەفسانەی ەورکیایی.بەرکوتێکی ژیانم، نووسینی یەڤجینی یەڤتوشینکۆ.ئافرەت ڕەگەزی بێکەڵک، نووسینی ئۆریانا فالاچی.پەنەلۆپە لە جەنگدا، نووسینی ئۆریانا فالاچی.پیاوێک، نووسینی ئۆریانا فالاچی.حەفت گفتوگۆ، نووسینی ئۆریانا فالاچی.ژیان و جەنگ و ھیچی تر…، نووسینی ئۆریانا فالاچی.گفتگۆ لەگەڵ مێژوودا، نووسینی ئۆریانا فالاچی.نامەیەک بۆ ئەو کۆرپەلە نێرینەی کە ھەرگیز لەدایک نەبوو، نووسینی ئۆریانا فالاچی.ئەگەر خۆر بمرێت، نووسینی ئۆریانا فالاچی.چیرۆکەکانی کریلۆڤ.حاجی مراد، نووسینی تۆلستۆی.خەڵک بەچی دەژی، تۆلستۆی.کەویەی دامەنواری، سلێمانی، ٢٠٠٤.کاریگەریی گۆرانی لەسەر کوردیی ناوەڕاست، نووسینی میشێل لیزینبێرگ، دەزگای سەردەم، ٢٠٠٤.درەختی چل داستان، لەنووسینی کەلیموڵڵا تەوەحودی، دەزگای سەردەم، ٢٠٠٧.داستانی حوسێنی کورد و چەند ھەقایەتێکی تر، لەفارسییەوە لەنووسینی ئەحمەد ئازەر ئەفشار، دەزگای سەردەم، ٢٠٠٨.زارا عەشقی شوان، نووسینی محەممەد قازی، سلێمانی.ڕۆمیۆ و جوولێت.یەک چیای گەوھەر: کۆمەڵە چیرۆکێکی ئەفسانەیی گەلان.کۆمیدیا، سێ بەرگ دۆزەخ، بەرزەک بەهەشت، لە نووسینی دانتێ ئەلیگیێری، داغستانی من، نووسینی ڕەسووڵ حەمزاتوف قۆڵبڕ، نووسینی عەزیز نەسین. قوتیل، نووسینی ئەلفۆنیس دۆدی،مەسەلەک، هێنری ئەلیکبەشی دووهەمی ئەم بابەتە کە پێوەندی بە شێوازی نووسینی کاک عەزیزەوە هەیە بەم زووانە دەکەوێتە بەر چاوی خوێنەرانt.me/kurdokurdistan
ناسیین و ناساندنی نووسەر و بیرمەندی گەورەی کورد مامۆستا #عەزیز_گەردی لە ئاوێنەی کتێبەکانییەوە. ✍د. محەمەد یەعقووبی 👈 بەشی یەکەم: لە مێژ ساڵە ئاواتەی ئەوەم بووە دەرفەتێکی باشم بۆ بڕەخسێت و لە سەر کتێب و نووسیینەکانی مەزنە نووسەر و بیرمەندی کورد، ڕەحمەتی…هەر کات وا بیر دەکەم ئەو کەڵە پیاوانە لە نیۆ ئێمە غایبن، خەمێک قووڵ دام ئەگرێت، بەڵامدڵم نایەت بڵێم هیچ کام لەو گەورە نووسەرانەمان مردوون، چونکوو باش دەزانم ئەوان هیچ کامەیان نەمردوون و لە سەر تاقچە و لە سەر کتێبخانە و لە ناو ماڵەکانمان، هاودەمی هەموو کوردێکن و دڵی هەموو کوردێک دەدەنەوەو هەستمان دەبزۆێنن و ڕۆحمان هان دەدەن کە مەترسن ئێمە ئەوەی دەبێت بکرێت، کردوومانە، ئێوە بەس چاوتان لەو ماڵە فەرهەنگییە بێت، ئێمە بۆتانمان ئاوەدان کردووە. ئێوە گەنجتان بە دەستەوەیە بەو گەنجانە کلتووری وڵات و نیشتیمان سەر لە نوێ بنیات بنێنەوەو، ئاوێنەی ڕۆحتانی پێ هەتوان بدەن. کێ دەتوانێت لە هاودەمی هەژاردا باڵای ئاوەزی بەرز نەبێت و جارجارێک نەگرێت و کێ دەتوانێت کاتێک مەسعوودمحەمەد دەخوێنێتەوە هەست بە هاودەمی فەلسەفی و ئاوەزمەندی و گەورەیی نەکات، کێ دەتوانێت بە لای عەلای سەجادیدا بڕوات و پێ نەکەنێت و لە گەڵ سەجادی بەرەو ساڵەکانی سەدەی دووەمی کۆجی نەڕوات و بە شوێن شیعرە پەرژ و بڵاوە کوردییەکاندا نەگەڕێت و لە شوێن ناوی کەسایەتییە گەورە کوردەکان گوند بە گوند و شار بە شاری کوردستان سەفەر نەکات، کێ دەتوانێت بێتە بەر هۆدە لە وانە سازکراوەکانی عەزیز گەردی و ئەو پەڕی شایی و خۆشحاڵی لێی سەرنەدات ئەو کاتانەی دەبینێت هیچ تیوری و نەزەریەیەکی زانستی بەلاغەت بە واتاناسی و ڕوونبێژی و جوانیکارییەوە تاکوو عەرووز و هەموو کێشەکانی شیعری نییە مەگەر کاک عەزیز هەر هەموویانی بە سەر نموونە شیعرییە کوردییەکاندا تەتبییق داوەو شیعری بەرزی شاعیرانی بەو زانستانە، چەن ئەوەندە بەرزتر کردوەتەوە دەڵێیت کاک عەزیز چەن زانکۆی کوردستانی لەو ساتانەدا پێیان گوتووە بۆ ئەدەبی کوردی کتێبی زانستی بنووسێت. من ویستم لەم نووسیینانەمدا لە گەڵ نووسیینەکانی کاک عەزیز گەردی میوانی ماڵی دڵ و مێشکتان بم و بە لیکدانەوەی باسەکانی مامۆستا عەزیز و شێوازی نووسینی، بەش بە حاڵی خۆم، خزمەتێکی هەرچەن بچووکم بە زمان و ئەدەبی کوردی کردبێت.کاک عەزیز هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا لای گرینگ بووەو هیچ کامیانی لە بیر نەکردووە. ئەدەبی مناڵانی هۆنێوەتەوەو لە ئەدەبی کوردی و ئەدەبی مناڵانی وڵاتانی دیکە، چێشتی فیکری و زەینی مناڵانی دابین کردووە. چیرۆک و ڕۆمانی زمانەکانی دی بۆ هەمووان بە جوانترین و نەرم و ناسک ترین وشە و ڕستەی کوردی وەرگێڕاوەتەوە. بەشی چیرۆک و ئەدەبی کرماشانی لە بیر نەکردووەو کتێبەکانی مەنسوور یاقوتی و عەلی ئەشرف دەرویشیانی بە زمانێکی پاراوی کوردی وەرگێڕان کردووە. نووسیینەکانی کاک عەزیز هەوێنیان لە زمانێکی نەرم و نیانە کە کەسەکان وا دەزانن ئەوانیش ئەتوانن بەو زمانە بنووسن کە خۆیان لەو ئەزموونە ئەدەن دەبینن نە پێیان ناکرێت. وشەکان لە کێش و سەروای هاوتەریبێک کەڵک وەردەگرن کە ڕستەکان بە فۆرم و ناوەڕۆکیک پڕاوپڕ لە هەست و ئاوەز و مۆسیقا دەخەمڵێنن.ئەم زاتە گەورەمان لە ساڵی ۱۹۴۷ لە بەحرکەی شاری هەولێر سەری بە دونیا هەڵێناوەو قۆناغەکانی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی هەر لە بەحرکە تەواو کردووەو لیسانسی زمان و ئەدەبی فەرەنسی لە زانکۆی موسڵ گرتووەو ماستەری لە زمان و ئەدەبی کوردیدا لە ساڵی ۱۹۹۴ گرتووەو لە ساڵی ۱۹۹۹بڕوانامەی دووەمی دکتۆرای زمان و ئەدەبی کوردی لە زانکۆی کۆیە گرتووە. کاک عەزیز لە ژیانیدا پلە و پێگەی زانستی شایانی بووەو لە دوا ئەنجامدا پلەی زانستی پرۆفیسۆر بە دەست دەهێنێت کە هەر هەموویان نیشان لە گەوەرەیی و زانستوانی ئەو پیاوە دەدەن. کۆی نووسیین و وەرگێڕانەکانی کاک عەزیز لە سەرووی پەنجا بەرهەمن کە هەموویان بۆ زمان و ئەدەب و سامانی کوردی گەنجینەن.t.me/kurdokurdistan