«گیوی موکریانی» و«فەرهەنگی کوردستان»؛ چیرۆکی وادە و بەڵێنیی درۆیینی«کۆڕی زانیاری کورد»[بە بۆنەی49هە…
انتشار: 2026/07/23 22:34 UTCدریافت: 2026/07/31 15:08 UTCآخرین مشاهده: 2026/07/31 15:08 UTC
«گیوی موکریانی» و«فەرهەنگی کوردستان»؛ چیرۆکی وادە و بەڵێنیی درۆیینی«کۆڕی زانیاری کورد»[بە بۆنەی49هەمین ساڵوەگەڕی کۆچی دواییی گیو موکریانی]دوکتۆر ئەحمەد ئەحمەدیان؛ زمانناس و نووسەر و لێکۆڵەرگیوی موکریانی،لە مێژووی 345 ساڵەی فەرهەنگنووسیی کوردیدا، وەک باوکی فەرهەنگنووسیی کوردی ناسراوە؛ ئەویش بەهۆی ئەوەوە کە پێنج فەرهەنگی تۆکمە و تەکووزی کوردی نووسیوە و لەم پێناوەدا حەول و تەقەلایەکی لەڕادەبەدەری داوە وبە ئەوپەڕی پەیجۆری،خەمخۆری، شەونخوونی و بەدواداچوونێکی زانایانە، لێزانانە، بێمیناک، بەرپرسیارانە وشوناسخوازانەوە، ئەم پێنج فەرهەنگەی داڕشتووە، کوێکردووەتەوە، نووسیویەتی و تەتەڵەی کردوون. ئەم فەرهەنگانە بریتین لەمانە:1.فەرهەنگی ڕابەر/المرشد: فەرهەنگێکی عەرەبی‒کوردییە، لە شاری هەولێر، لەساڵی1950و لە چاپخانەی کوردستاندا چاپی کردووە، کە نزیکەی15هەزار سەروشە لەخۆ دەگرێ؛2. فەرهەنگی کۆلکەزێڕینە: فەرهەنگێکی کوردی-فارسی-عەرەبی-فەرەنسی-ئینگلیسییە، لە ساڵی1955لەهەولێر، لە چاپخانەی کوردستان،چاپی یەکەمی لە 132لاپەڕەی نێونجیدا چاپ کراوە، بەڵام چاپی دووهەمی لە ساڵی 1966دا و لە240لاپەڕەدا چاپ کراوە؛3. فەرهەنگی مەهاباد: فەرهەنگێکی کوردی- عەرەبییه، لەهەولێر، لە ساڵی 1961،لەچاپخانەی کوردستاندا چاپ کراوە،800 لاپەڕەی نێونجییه و نزیکەی 30هەزار سەروشە لەخۆ دەگرێ؛ 4. فەرهەنگی نۆبەرە/الباکورە: فەرهەنگێکی عەرەبی‒ کوردییه، ئەم فەرهەنگە بە شێوازی فەرهەنگە مۆدێڕن ونوێیەکانی عەرەبی نووسراوە، تا ئەگەر قوتابییەکی سەرەتاییش بیهەوێ مانای وشەیەک بدۆزێتەوە، زۆر بە سانایی بیبێنێتەوە، بەپێچەوانەی فەرهەنگی هەرەناسراوی«المنجد» و فەرهەنگەکانی دیکەی عەرەبی، کە بەپێی ئەوەوە کە شێوازی تۆمارکردنی سەروشەکان، بەپێی ڕیشە و ڕەچەلەگی وشەکانە، نەک بە پێی ڕیزبەندیی ئەلفوبێی عەرەبی، کەسێکی تەواو لە ڕێزمانی عەرەبیدا پسپوڕ و شارەزا و لێزان نەبێ، ناتوانێ وشە/سەروشە پێویستەکان بدۆزێتەوە. ئەم فەرهەنگە لەخۆگری نزیک بە25هەزار سەروشەیە و ساڵی2005، لە هەولێر و لە لایەن دەزگای ئاراس چاپ و بڵاو کراوەتەوە؛5. فەرهەنگی کوردستان: فەرهەنگێکی کوردی‒کوردییە، نزیکەی60هەزار سەروشە لەخۆ دەگرێ و گیو موکریانی لە کۆتایی شەستەکاندا، دوای پتر لە سێ دەیە،نووسینی ئەم فەرهەنگەی کۆتایی پێهێناوە؛ هەرچەند کۆڕی زانیاری کورد چەندین جار بەڵێنی چاپی ئەم فەرهەنگە گەورە و شازەیان بە بەڵگەی فەرمیی نووسراوە بە گیو داوە و، ماوەیەکی ئێجگار زۆر ئەم فەرهەنگەیان لە لای خۆیان ڕاگرتووە و، هەرجارەی بە بیانوو و بەهانەیەک پاشەکشەیان کردووە و پاشگەزبوون لە چاپی ئەم بەرهەمە بەپێز و بەهێز و تۆکمە و تەکووزە، بەڵام لە کۆتاییدا و بە هۆی گەلێک هۆکاری نەخۆازراو و ناخۆش و ناڕەوا و نادیار و شاراوە، ئەم فەرهەنگەیان له کاتی ژیانی خۆیدا بۆ چاپ نەکردووە و گیو موکریانی، دوای چەندین ساڵ چاوەڕێبوون و بە ئاکامنەگەیشتنی بەڵێنیی فەرمی و نووسراوەی کۆڕی زانیاری کورد، کە چەندین جار و هەرجارەی لە لایەن یەکێک لە ئەندامە سەرەکی و ناسراوەکانی ئەم کۆڕە ئەم بەڵێن و وادەیە دووپات و چەندپات دەکرایەوە، لە ڕادەبەدەر ناهومێد و ناڕەحەت و تووڕە دەبێ و ماوەیەکی کورت پێش کۆچی دواییەکەی، نامەیەکی زۆر دوورودرێژ و زۆر توند و تیژ و ڕەخنەگرانە بۆ کۆڕی زانیاری کورد دەنووسێ و هەڕەشەیان لێ دەکا کە ئەگەر لە زووترین کاتدا سەرجەم بەرگە دەستنووسەکانی فەرهەنگی کوردستانـم بۆ نەنێرنەوە، لە تەواوی دنیادا ئابڕووتان دەبەم. بەم جۆرە، ئەم فەرهەنگە دوای چەندین ساڵ چاوەڕانی و بەبێئاکامی و دوای هەڕەشەی زۆر توندی گیو موکریانی ڕادەستی خۆی دەکرێتەوە و تەنیا دوای ماوەی چەند ڕۆژ دوابەدوای وەرگرتنەوەی فەرهەنگەکەی، گیوی موکریانی کۆچی دوایی دەکا و ئاوای دنیای هەرمان دەبێ. ئەم فەرهەنگە، لە ساڵی 1999دا و بە سەرپەرشتیی کچی زانا و توانای گیوی موکریانی، دوکتۆر کوردستان موکریانی و بە یارمەتیی زانستی و پێداچوونەوە و هەڵەچنی و ڕاستکردنەوەی لێژنەیەک لە خەمخۆرانی زمانی کوردی، وەک: بەدران ئەحمەد، دوکتۆر عەزیز گەردی، ئەحمەد تاقانە، لوقمان مووسا، حیکمەت عیسا سەلمان، پەخشی مەلا ساڵح، سیڤەر مەحموود، شێرزاد فەقێ ئیسماعیل و کەریم سۆفی، لە لایەن دەزگای ئاراسـەوە چاپ دەکرێ.گیوی موکریانی ئاوا باسی بەسەرهاتی خۆی لە پێوەندی لەگەڵ فەرهەنگەکەیدا دەکات: «لە هیچ سەردەمێکدا، کەموزۆر کاتی خۆم بەخۆڕایی ڕانەبواردووە، لە نانێکی هەژاری بەدەر بەندیواریم بە هیچ جۆرە خواردن و خواردنەوە و خۆشڕابواردن و هاموشۆی سینەما و تیاترۆ و باخ و باخچە و سەیران و سەیرانگایانەوە نەبووە، لە کاتی نەخۆشیشمدا هەر خەریک بووم، له هەینی و شەممە و یەکشەممەشدا وچانم نەداوە و له نێوانی 50 ساڵاندا ڕۆژی جێژنانیش نەحەساومەوە. بەندیخانەی هیچ دوژمنێک نەیتوانیوە ڕستەی کاروبارم بپسێنێ»t.me/kurdokurdistan
پستهای تلگرام — ناوەندی مێژووی کورد و کوردستان
مهندس بهاءالدین ادب نمایندەای ماندگار در قلب مردم کوردستانمهندس ادب فرزند مرحوم باقرخان ادب از خانوادەای اصیل در محله آغەزمان سنندج در سال 1324بدنیا آمد. درس را تا پایان دبیرستان درسنندج خواند، و در سال 1348 فوق لیسانس مهندسی راه وساختمان را از دانشگاه صنعتی شریف دریافت و وارد عرصه کار وفعالیت عمرانی شد. از کارهای ماندگار ایشان: ١- ساخت آپارتمانهای ادب سال1355٢- ساخت سردخانه سنندج ٣- تاسیس باشگاه ورزشی بیژن و ساینا ٤- همراهی در تأسیس جبهەی متحدکورد مهندس ادب در دورەهای پنجم و ششم مجلس با رای بالای مردم بە مجلس رفت و فراکسیون نمایندگان کورد و مجمع نمایندگان اهل سنت از یادگارهای این دوران اوست. در دو دوره نمایندگی مجلس توانست منزلت و جایگاه نمایندگان کورد را در ایران ارتقاء دهد و صدای راستین و صادق مردم کورد باشد. اما دست اجل نگذاشت زنده یاد ادب بیشتر به مردم خدمت نماید و در 1386/5/25 در بیمارستان مهر تهران دارفانی را وداع و طی مراسمی باشکوه و مردمی در بهشت محمدی سنندج به خاک سپرده شد. یادش گرامی و روحش شاد.✍ د. محمد باقرپیری دکلمه خانم اسدیt.me/kurdokurdistan
بەداخ و کەسەرێکی زۆرەوە #مەحموود_ئاغای سەیفی قازی یادگاری ژەنەڕاڵ #محەممەدحوسێن_خانی_سەیفی_قازی له تەمەنی ٨۰ ساڵی له نەخۆشخانەیەکی شاری هەولێر کۆچی دوایی کرد، له ناخی دڵەوە غەمبار و دڵگران بووین و سەرەخۆشی له بنەماڵەی بەڕێزیان و خەڵکی کورستان دەکەین. مەحموود ئاغا له ساڵی ١٩٤٦ی زایینی له شاری مەهاباد له دایک بووە و تەمەنی تەنیا شەش مانگ بووە کە بەداخەوە باوکی بەدەستی حەمەڕەزاشای پالەوی له سێدارە دەدرێت. ڕۆحیان شاد و یادیان هەرمان بێت.✍ د.محمدباقر پیریt.me/kurdokurdistan
وێنەیەکی کەم بینراوی مامۆستا هێمنی موکریانی و مامۆستا حسێن عارف چیرۆکنوس ڕۆحیان شاد و یادیان هەرمانt.me/kurdokurdistan%D9%88%DB%8E%D9%86%DB%… کەم بینراوی مامۆستا هێمنی موکریانی و مامۆستا حسێن عارف چیرۆکنوس ڕۆحیان شاد و یادیان هەرمانt.me/kurdokurdistan
سمکۆی شکاک دەفەرموێت: 🔹دەبێت گەلی کورد بە ئومێدی وڵاتانی زل هێز نەژی، گەلێک بۆ ئازادی خۆی تێنەکۆشێت، دەبێتە کۆیلە و ژێردەست.🔸مردم کورد نباید بە امید کشورهای ابرقدرت زندگی کنند.مردمی کە برای آزادی خویش نکوشد همیشه زیردست و برده خواهدبود.t.me/kurdokurdistan
هەر کات وا بیر دەکەم ئەو کەڵە پیاوانە لە نیۆ ئێمە غایبن، خەمێک قووڵ دام ئەگرێت، بەڵامدڵم نایەت بڵێم هیچ کام لەو گەورە نووسەرانەمان مردوون، چونکوو باش دەزانم ئەوان هیچ کامەیان نەمردوون و لە سەر تاقچە و لە سەر کتێبخانە و لە ناو ماڵەکانمان، هاودەمی هەموو کوردێکن…دەکرێت بە پێی بابەتی نووسیینەکانی بەم شێوازە پلەبەندییان بکەین،بەرھەمەکان:ڕەوانبێژی لە ئەدەبی کوردی دا، ھەولێر، ١٩٧٢.ئەدەب و ڕەخنە، بەغداد، ١٩٧٤.ئەدەبی بێگانان، بەغداد، ١٩٨٢.جووتیارێکی زیرەک.پیاوێک.سەروا، ھەولێر، ١٩٩٩.کێشی شیعری کلاسیکیی کوردی، ھەولێر: وەزارەتی ڕۆشەنبیری، ١٩٩٩.ڕەوانبێژی (ڕوونبێژی، جوانکاری، واتاناسی)، وەزارەتی پەروەردە، ٢٠٠٢.ڕابەری کێشی شیعری کلاسیکی، لێکۆڵینەوەی ئەدەبی، سلێمانی، ٢٠٠٣.گەردەلولی مەرگ، ھەولێر، ٢٠٠٨.کێشناسیی کوردی، ٢٠١٤.فەرهەنگی کێشناسیسێ دەرمان: ھەقایەتی کوردەواری، کۆکردنەوەی عەزیز گەردی.وەرگێڕانچیرۆکی بەر ئاگردان، ١٩٧٨.چیرۆکەکانی ئیزۆپ یان لەناو گیانداران دا، نووسینی ئیزۆپ.لۆرکا: سێ تراژیدی، ١٩٨٤.(چرا)یەک لەسەر مادیان کۆ، نووسینی مەنسوور یاقووتی.بیرەوەرییەکانی مامۆستایەک، نووسینی مەنسوور یاقووتی.لاوەچ، نووسینی مەنسوور یاقووتی.ئێمە ئەم شیعرەمان نوسیوە.ئەفسانەی ئەرمەنی، نووسینی چارڵز دونیتگ.ئەفسانەی ئەفریقی.ئەفسانەی سلاڤی.ئەفسانەی کوردی، نووسینی م ب ڕودێنکۆ.ئەفسانەی ەورکیایی.بەرکوتێکی ژیانم، نووسینی یەڤجینی یەڤتوشینکۆ.ئافرەت ڕەگەزی بێکەڵک، نووسینی ئۆریانا فالاچی.پەنەلۆپە لە جەنگدا، نووسینی ئۆریانا فالاچی.پیاوێک، نووسینی ئۆریانا فالاچی.حەفت گفتوگۆ، نووسینی ئۆریانا فالاچی.ژیان و جەنگ و ھیچی تر…، نووسینی ئۆریانا فالاچی.گفتگۆ لەگەڵ مێژوودا، نووسینی ئۆریانا فالاچی.نامەیەک بۆ ئەو کۆرپەلە نێرینەی کە ھەرگیز لەدایک نەبوو، نووسینی ئۆریانا فالاچی.ئەگەر خۆر بمرێت، نووسینی ئۆریانا فالاچی.چیرۆکەکانی کریلۆڤ.حاجی مراد، نووسینی تۆلستۆی.خەڵک بەچی دەژی، تۆلستۆی.کەویەی دامەنواری، سلێمانی، ٢٠٠٤.کاریگەریی گۆرانی لەسەر کوردیی ناوەڕاست، نووسینی میشێل لیزینبێرگ، دەزگای سەردەم، ٢٠٠٤.درەختی چل داستان، لەنووسینی کەلیموڵڵا تەوەحودی، دەزگای سەردەم، ٢٠٠٧.داستانی حوسێنی کورد و چەند ھەقایەتێکی تر، لەفارسییەوە لەنووسینی ئەحمەد ئازەر ئەفشار، دەزگای سەردەم، ٢٠٠٨.زارا عەشقی شوان، نووسینی محەممەد قازی، سلێمانی.ڕۆمیۆ و جوولێت.یەک چیای گەوھەر: کۆمەڵە چیرۆکێکی ئەفسانەیی گەلان.کۆمیدیا، سێ بەرگ دۆزەخ، بەرزەک بەهەشت، لە نووسینی دانتێ ئەلیگیێری، داغستانی من، نووسینی ڕەسووڵ حەمزاتوف قۆڵبڕ، نووسینی عەزیز نەسین. قوتیل، نووسینی ئەلفۆنیس دۆدی،مەسەلەک، هێنری ئەلیکبەشی دووهەمی ئەم بابەتە کە پێوەندی بە شێوازی نووسینی کاک عەزیزەوە هەیە بەم زووانە دەکەوێتە بەر چاوی خوێنەرانt.me/kurdokurdistan
ناسیین و ناساندنی نووسەر و بیرمەندی گەورەی کورد مامۆستا #عەزیز_گەردی لە ئاوێنەی کتێبەکانییەوە. ✍د. محەمەد یەعقووبی 👈 بەشی یەکەم: لە مێژ ساڵە ئاواتەی ئەوەم بووە دەرفەتێکی باشم بۆ بڕەخسێت و لە سەر کتێب و نووسیینەکانی مەزنە نووسەر و بیرمەندی کورد، ڕەحمەتی…هەر کات وا بیر دەکەم ئەو کەڵە پیاوانە لە نیۆ ئێمە غایبن، خەمێک قووڵ دام ئەگرێت، بەڵامدڵم نایەت بڵێم هیچ کام لەو گەورە نووسەرانەمان مردوون، چونکوو باش دەزانم ئەوان هیچ کامەیان نەمردوون و لە سەر تاقچە و لە سەر کتێبخانە و لە ناو ماڵەکانمان، هاودەمی هەموو کوردێکن و دڵی هەموو کوردێک دەدەنەوەو هەستمان دەبزۆێنن و ڕۆحمان هان دەدەن کە مەترسن ئێمە ئەوەی دەبێت بکرێت، کردوومانە، ئێوە بەس چاوتان لەو ماڵە فەرهەنگییە بێت، ئێمە بۆتانمان ئاوەدان کردووە. ئێوە گەنجتان بە دەستەوەیە بەو گەنجانە کلتووری وڵات و نیشتیمان سەر لە نوێ بنیات بنێنەوەو، ئاوێنەی ڕۆحتانی پێ هەتوان بدەن. کێ دەتوانێت لە هاودەمی هەژاردا باڵای ئاوەزی بەرز نەبێت و جارجارێک نەگرێت و کێ دەتوانێت کاتێک مەسعوودمحەمەد دەخوێنێتەوە هەست بە هاودەمی فەلسەفی و ئاوەزمەندی و گەورەیی نەکات، کێ دەتوانێت بە لای عەلای سەجادیدا بڕوات و پێ نەکەنێت و لە گەڵ سەجادی بەرەو ساڵەکانی سەدەی دووەمی کۆجی نەڕوات و بە شوێن شیعرە پەرژ و بڵاوە کوردییەکاندا نەگەڕێت و لە شوێن ناوی کەسایەتییە گەورە کوردەکان گوند بە گوند و شار بە شاری کوردستان سەفەر نەکات، کێ دەتوانێت بێتە بەر هۆدە لە وانە سازکراوەکانی عەزیز گەردی و ئەو پەڕی شایی و خۆشحاڵی لێی سەرنەدات ئەو کاتانەی دەبینێت هیچ تیوری و نەزەریەیەکی زانستی بەلاغەت بە واتاناسی و ڕوونبێژی و جوانیکارییەوە تاکوو عەرووز و هەموو کێشەکانی شیعری نییە مەگەر کاک عەزیز هەر هەموویانی بە سەر نموونە شیعرییە کوردییەکاندا تەتبییق داوەو شیعری بەرزی شاعیرانی بەو زانستانە، چەن ئەوەندە بەرزتر کردوەتەوە دەڵێیت کاک عەزیز چەن زانکۆی کوردستانی لەو ساتانەدا پێیان گوتووە بۆ ئەدەبی کوردی کتێبی زانستی بنووسێت. من ویستم لەم نووسیینانەمدا لە گەڵ نووسیینەکانی کاک عەزیز گەردی میوانی ماڵی دڵ و مێشکتان بم و بە لیکدانەوەی باسەکانی مامۆستا عەزیز و شێوازی نووسینی، بەش بە حاڵی خۆم، خزمەتێکی هەرچەن بچووکم بە زمان و ئەدەبی کوردی کردبێت.کاک عەزیز هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا لای گرینگ بووەو هیچ کامیانی لە بیر نەکردووە. ئەدەبی مناڵانی هۆنێوەتەوەو لە ئەدەبی کوردی و ئەدەبی مناڵانی وڵاتانی دیکە، چێشتی فیکری و زەینی مناڵانی دابین کردووە. چیرۆک و ڕۆمانی زمانەکانی دی بۆ هەمووان بە جوانترین و نەرم و ناسک ترین وشە و ڕستەی کوردی وەرگێڕاوەتەوە. بەشی چیرۆک و ئەدەبی کرماشانی لە بیر نەکردووەو کتێبەکانی مەنسوور یاقوتی و عەلی ئەشرف دەرویشیانی بە زمانێکی پاراوی کوردی وەرگێڕان کردووە. نووسیینەکانی کاک عەزیز هەوێنیان لە زمانێکی نەرم و نیانە کە کەسەکان وا دەزانن ئەوانیش ئەتوانن بەو زمانە بنووسن کە خۆیان لەو ئەزموونە ئەدەن دەبینن نە پێیان ناکرێت. وشەکان لە کێش و سەروای هاوتەریبێک کەڵک وەردەگرن کە ڕستەکان بە فۆرم و ناوەڕۆکیک پڕاوپڕ لە هەست و ئاوەز و مۆسیقا دەخەمڵێنن.ئەم زاتە گەورەمان لە ساڵی ۱۹۴۷ لە بەحرکەی شاری هەولێر سەری بە دونیا هەڵێناوەو قۆناغەکانی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی هەر لە بەحرکە تەواو کردووەو لیسانسی زمان و ئەدەبی فەرەنسی لە زانکۆی موسڵ گرتووەو ماستەری لە زمان و ئەدەبی کوردیدا لە ساڵی ۱۹۹۴ گرتووەو لە ساڵی ۱۹۹۹بڕوانامەی دووەمی دکتۆرای زمان و ئەدەبی کوردی لە زانکۆی کۆیە گرتووە. کاک عەزیز لە ژیانیدا پلە و پێگەی زانستی شایانی بووەو لە دوا ئەنجامدا پلەی زانستی پرۆفیسۆر بە دەست دەهێنێت کە هەر هەموویان نیشان لە گەوەرەیی و زانستوانی ئەو پیاوە دەدەن. کۆی نووسیین و وەرگێڕانەکانی کاک عەزیز لە سەرووی پەنجا بەرهەمن کە هەموویان بۆ زمان و ئەدەب و سامانی کوردی گەنجینەن.t.me/kurdokurdistan