🔸🔸🔸🔸#یادداشت📎 عنوان: قاعده «إضافة الشیء إلی نفسه» (اضافه موصوف به صفت) و نقش مصحف ابن مسعود در پی ر…

🔸🔸🔸🔸#یادداشت📎 عنوان: قاعده «إضافة الشیء إلی نفسه» (اضافه موصوف به صفت) و نقش مصحف ابن مسعود در پی ریزی این قاعده از سوی فرّاء 🖋 نوشته: دکتر #محمد_سعید_بیلکار 🔸برگرفته از #مقاله «تأثیر مصحف ابن‌مسعود بر شکل‌گیری آرای نحوی کوفیان؛ بررسی موردی ابداعات نحوی فراء در معانی القرآن» #نحو_ کوفه #مصحف_ابن_مسعود🔸🔸🔸🔸مطابق گزارش ابوالبرکات ابن الأنباری، کوفیان و بصریان در «جواز اضافه شدن واژه به واژه ای که در معنا (1) موافق آن است»، در آیاتی نظیر «إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ» (واقعه/95)، «وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ» (یوسف/109)، «وَذَٰلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ» (بینه/5)، «فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ» (ق/ 9)، «وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ» (قصص/44)، «كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ» (تکاثر/ 5)، ««وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ» و «لِنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا»، دچار اختلاف شده‌اند (ابن الأنباري، 356). توضیح اینکه، نحویان مکتب کوفه قائل به این هستند که ترکیب‌های اضافی آیات پیش‌گفته، در واقع ساختار صفت و موصوفی دارند و امکان اضافه شدن واژگانی که مصداقًا متحّد هستند اما در لفظ با یکدیگر متفاوت‌اند، در زبان عربی وجود دارد (فراء، بی‌تا: 1/331؛ 2/159؛ 3/41؛ 3/282). در مقابل، بصریان، امکان این نوع اضافه را نپذیرفته و در این آیات، میان مضاف و مضاف إلیه واژه‌ای را به عنوان موصوف مقدّر برای مضاف إلیهِ مذکور در تقدیر می‌گیرند؛ به عنوان نمونه، این گروه عبارت «دین القيمة» و «حقّ اليقين» را با در نظر گرفتن یک موصوف مقدّر، به ترتیب، به صورت «دينُ المِلَّةِ القَيِّمَةِ» و «حقُّ الأمْرِ اليَقينِ» تحلیل می‌نمایند (اخفش، 1411: 2/534؛ ابن الأنباری، 1424: 356). ابوالبرکات ابن الأنباري در گزارش خود، از استناد کوفیان به دیگر آیات قرآن مانند: «وَ لَلدّار الآخرة خیر» در مقام یکسان انگاری این آیه با «وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ»، ابیاتی نظیر «وَقَرَّبَ جَانِبَ الغَربِیِّ یأدُوا / مَدَبَّ السَّيلِ واجتَنَبَ الشّعارَا» و همچنین ترکیب های متداول روزانه نظیر «صلاة الاولی»، «مسجد الجامع»و «بقلة الحمقاء» سخن به میان می‌آورد (همان) اما به مهم ترین شاهد فراء یعنی «قرائت ابن مسعود» بی توجه است. توضیح اینکه با مراجعه به معاني القرآن، مشاهده می‌شود که فراء، مطابق روش متداول خود در یکسان انگاری مصحف رسمی عثمانی و مصحف ابن مسعود، پس از ذکر آیه «وَذَٰلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ» (بینه/5) مطابق قرائت رسمی، به قرائت ابن مسعود به صورت «وَذَٰلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمَةِ » اشاره می‌نماید؛ در این قرائت ابن مسعود با اضافه کردن «ال» بر سر واژۀ «دین» عبارت را به عنوان صفت و موصوف، به شکل «الدِينُ الْقَيِّمَةِ» قرائت نموده‌است. بر این اساس می‌توان ادعا کرد که قرائت ابن مسعود موجب گردیده تا فراء دو واژۀ «دین» و «قیمة» را مصداقًا متحد بداند و عبارت « وَذَٰلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ» را در قرائت رسمی، از باب «اضافة الشیء إلی نفسه» تحلیل نماید (ر.ک فراء، بی‌تا: 3/282). (2) فراء برای اثبات قاعده پیش گفته، در ذیل آیات دیگری نظیر «إِنَّ هذا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ» (واقعه/95) از قرائت ابن مسعود به عنوان شاهد بهره می‌گیرد (ر.ک: همان: 1/331). وی همچنین در ذیل آیه «وَ لَقَدْ نَجَّيْنَا بَنِي‌ إِسْرَائِيلَ‌ مِنَ‌ الْعَذَابِ‌ الْمُهِينِ‌» (دخان/ 30) ، به قرائت متفاوتی دیگر از ابن مسعود اشاره کرده که در آن عبارت «العذاب المهین»، با حذف «ال» از «عذاب» به صورت اضافیِ «عذاب المهين» خوانده شده است. بدین ترتیب فراء در این آیه نیز، در مقام یکسان انگاری قرائت رسمی و قرائت ابن مسعود، مدلول دو آیه را واحد فرض کرده و قرائت ابن مسعود را از باب اضافة الشیء إلی نفسه تحلیل نموده است (فراء، 3/41). البته باید توجه داشت که تثبیت این قاعده نزد نحویان کوفه به خصوص فرّاء، تنها به خاطر مصحف ابن مسعود نیست، بلکه همان‌طور که ذکر شد، این نحویان به دیگر شواهد قرآنی در مصحف رسمی و همچنین شواهد شعری نیز استناد نمود‌ه‌اند.پی نوشت: 1- تعبیر به کار برده شده از سوی ابن الأنباري، «إضافة الاسم إلی اسم یوافقه في المعنی» است (ر.ک: ابن الأنباري، 356)؛ اما باید توجه داشت که این واژگان از لحاظ معنایی با یکدیگر یکسان نیستند بلکه صرفا دارای اتّحاد مصداقی‌اند زیرا واژه دوم به نوعی وصف واژه اول است. 2- فراء از این تعبیر و نظایر آن، چندین بار بهره گرفته است؛ به عنوان مثال ر.ک: فراء، 3/76، 3/282 و 3/41. علاوه بر آیاتی که بحث آن گذشت، او در ذیل آیه 16 احقاف درباره ترکیب: «وعد الصدق» نیز همین تحلیل را مطرح می‌نماید (همان، 3/53). 🔸🔸🔸لینک دریافت مقاله: qer.journals.miu.ac.ir/article_10545.html… دکتر #محمد_سعید_بیلکار