کتاب زرد؛ افیونِ امید و اقتصادِ میانبرهاچگونه کتاب‌های زرد اضطراب ما از پیچیدگی جهان را به کالا تبد…

کتاب زرد؛ افیونِ امید و اقتصادِ میانبرهاچگونه کتاب‌های زرد اضطراب ما از پیچیدگی جهان را به کالا تبدیل می‌کنند؟ ✍سینا جهاندیده کتاب زرد را معمولاً با ساده‌نویسی، سطحی‌بودن، فقدان پشتوانه‌ی علمی یا وعده‌های اغراق‌آمیز می‌شناسیم؛ اما مسئله‌ی کتاب زرد فراتر از ضعف ادبی و علمی آن است. کتاب زرد را می‌توان به مثابه‌ی یک صورت فرهنگیِ تولید امید فهمید؛ صورتی که در آن پیچیدگی جهان به فرمول، عدم قطعیت به یقین، امکان به وعده و مسیر دشوار زندگی به «میانبر» تبدیل می‌شود.کتاب زرد به خواننده نمی‌گوید جهان پیچیده است؛ می‌گوید جهان، اگر کلید درست را پیدا کنی، ساده است. کافی است نگرشت را تغییر دهی، قانون خاصی را رعایت کنی، صبح زود بیدار شوی، مثبت بیندیشی، راز موفقیت را کشف کنی یا ذهن ثروتمند داشته باشی. جهان در این روایت شبیه جدولی از پیش تنظیم‌شده است: اگر «الف» را انجام دهی، «ب» ناگزیر حاصل خواهد شد.اما جهان واقعی چنین نیست. زندگی اجتماعی از احتمال، تصادف، تاریخ، ساختار، قدرت، نابرابری، موقعیت، شکست و عوامل ناشناخته تشکیل شده است. انسان نمی‌تواند با چند فرمول، نسبت خود را با جهان تثبیت کند. کتاب زرد دقیقاً در همین نقطه وارد می‌شود: پیچیدگی را از میان برمی‌دارد تا اضطراب ناشی از پیچیدگی را نیز از میان بردارد. از این منظر، کتاب زرد فقط یک کتاب نیست؛ نوعی داروی فرهنگی برای تحمل جهانِ دشوار است.مسئله این نیست که نویسنده الزاماً دروغ می‌گوید. حتی ممکن است خود او به نسخه‌ای که عرضه می‌کند باور داشته باشد. مسئله این است که یک تقلیل‌گرایی، بدون نیاز به توطئه یا قصد فریب، می‌تواند کارکرد ایدئولوژیک پیدا کند. وقتی فقر به «ذهنیت فقیر»، شکست به «نگرش منفی» و ناتوانی اجتماعی به «کمبود اعتمادبه‌نفس» تبدیل می‌شود، ساختارهای اقتصادی و سیاسی از قاب تصویر خارج می‌شوند.در اینجا سیاست، روان‌شناسی می‌شود.فرد به جای پرسیدن اینکه چرا فرصت‌ها نابرابرند، از خود می‌پرسد: «چه چیزی در من اشتباه است؟» به جای پرسش از ساختار، به درون خود بازمی‌گردد؛ به جای تغییر جهان، خود را تغییر می‌دهد تا بتواند با همان جهان کنار بیاید.از همین‌جاست که مفهوم «صنعت فرهنگ» آدورنو و هورکهایمر اهمیت پیدا می‌کند. صنعت فرهنگ الزاماً برای فریب انسان‌ها طراحی نشده است؛ مسئله این است که فرهنگ، هنگامی که در منطق بازار قرار می‌گیرد، به سمت محصولاتی حرکت می‌کند که قابل فهم، قابل تکرار، قابل پیش‌بینی و قابل فروش باشند. پیچیدگی مانع مصرف است؛ فرمول، مصرف را آسان می‌کند.کتاب زرد نیز غالباً همین کار را انجام می‌دهد: یک مسئله‌ی پیچیده را به یک نسخه‌ی ساده تبدیل می‌کند و نسخه‌ی ساده را به کالا. از این منظر، کتاب زرد را می‌توان بخشی از اقتصاد میانبرها دانست.اقتصاد میانبرها در جایی رشد می‌کند که راه‌های واقعی رسیدن به موفقیت طولانی، دشوار، مبهم یا مسدود شده‌اند. هرچه فاصله‌ی میان خواسته‌های انسان و امکان تحقق آنها بیشتر شود، میل به میانبر نیز بیشتر می‌شود. انسانی که نمی‌تواند به آسانی ثروتمند شود، کتاب «چگونه ثروتمند شویم» می‌خرد؛ کسی که نمی‌تواند به قدرت برسد، کتاب‌های نفوذ و کاریزما می‌خواند؛ کسی که در روابط خود شکست خورده است، به دنبال «قانون» موفقیت در عشق می‌گردد.کتاب زرد فاصله‌ی میان «آنچه هست» و «آنچه می‌خواهم باشم» را به طرز خیالی کوتاه می‌کند. این همان جایی است که امید به مهم‌ترین ماده‌ی خام کتاب زرد تبدیل می‌شود.اما امید در اینجا الزاماً امید به تغییر جهان نیست؛ امید به تغییر سریعِ خود است. کتاب زرد به جای آنکه بگوید «جهان را تغییر بده»، اغلب می‌گوید «خودت را طوری تنظیم کن که جهان به خواسته‌ی تو پاسخ دهد.» پس مسئله، خودِ امید نیست. مسئله نوعی از امید است که امکان تاریخی را با وعده‌ی فردی اشتباه می‌گیرد.امید می‌تواند نیروی رهایی باشد؛ اما هنگامی که به کالا تبدیل شود، می‌تواند به سازوکاری برای تحمل وضعیت موجود نیز بدل شود. در این معنا، «افیون امید» به این معنا نیست که هر امیدی افیون است؛ بلکه امیدی است که درد واقعیت را موقتاً بی‌حس می‌کند، بی‌آنکه واقعیت را تغییر دهد.و اینجاست که تناقض عجیب کتاب زرد آشکار می‌شود: وعده‌ی تغییر می‌دهد، اما گاهی دقیقاً به این دلیل مصرف می‌شود که تغییر واقعی را به تعویق بیندازد.خواننده کتابی را می‌خرد که وعده می‌دهد زندگی‌اش را تغییر دهد؛ اگر تغییر نکرد، به این نتیجه نمی‌رسد که نظریه غلط بوده است. شاید کتاب را درست نخوانده، تمرین‌ها را درست انجام نداده، ذهنش هنوز منفی است یا باید کتاب دیگری بخواند. از اینجا یک چرخه‌ی مصرف شکل می‌گیرد:وعده به امید می‌رسد، امید به شکست، دوباره تفسیر شکست به عنوان نقص فرد، فعال می‌شود تا وعده‌ی جدید شکل بگیرد، آنگاه این نتیجه آشکار می‌شود که راه نجات در کتاب جدید آمده است. @tabarshenasi_ketab