دفاع از نظریه‌های رهایی‌بخشچگونه فلسفه انسان را از زندان حقیقت‌ها آزاد می‌کند؟✍سینا جهاندیده تاریخ…

دفاع از نظریه‌های رهایی‌بخشچگونه فلسفه انسان را از زندان حقیقت‌ها آزاد می‌کند؟✍سینا جهاندیده تاریخ فلسفه را معمولاً تاریخ کشف حقیقت می‌دانند؛ اما می‌توان آن را از زاویه‌ای دیگر نیز خواند: تاریخ رهایی انسان. بسیاری از نظریه‌های بزرگ فلسفی، پیش از آنکه توصیفی از جهان باشند، واکنشی به صورت‌های گوناگون سلطه بوده‌اند. آنها تنها نمی‌خواستند حقیقت را توضیح دهند؛ می‌خواستند انسان را از حقیقت‌هایی آزاد کنند که خود به ابزار قدرت تبدیل شده بودند. از این منظر، تاریخ اندیشه نه فقط تاریخ رقابت نظریه‌ها، بلکه تاریخ کشمکش میان نظریه‌های سلطه و نظریه‌های رهایی‌بخش است. در جهان باستان، افلاطون حقیقت را پیش از تجربه‌ی انسان قرار داد. در نظریه‌ی یادآوری، معرفت حاصل مواجهه‌ی تازه با جهان نیست، بلکه یادآوری حقیقتی است که روح پیش‌تر آن را می‌شناخته است. این الگو بعدها در بسیاری از سنت‌های دینی نیز استمرار یافت؛ حقیقت، امری از پیش موجود، مقدس و مستقل از تجربه‌ی انسانی تلقی شد. هنگامی که حقیقت از پیش تعیین شده باشد، همیشه کسانی نیز پیدا می‌شوند که خود را مفسران انحصاری آن بدانند. در اینجا معرفت، به‌آسانی به قدرت تبدیل می‌شود.جان لاک در چنین جهانی نظریه‌ی «لوح سفید» را مطرح کرد. او گفت ذهن انسان در آغاز فاقد ایده‌های ذاتی است و شناخت از تجربه پدید می‌آید. اهمیت این نظریه فقط در معرفت‌شناسی آن نبود؛ بلکه در پیامد سیاسی و اخلاقی آن نهفته بود. اگر هیچ انسانی با حقیقتی مادرزاد متولد نمی‌شود، هیچ فرد، طبقه، نژاد یا نهاد دینی نیز نمی‌تواند مدعی مالکیت ذاتی حقیقت باشد. به این معنا، لوح سفید بیش از آنکه نظریه‌ای درباره‌ی ذهن باشد، نظریه‌ای درباره‌ی برابری انسان‌ها بود.امروز، پس از سه قرن، علوم شناختی و روان‌شناسی تکاملی بسیاری از پیش‌فرض‌های لاک را به چالش کشیده‌اند. استیون پینکر در کتاب لوح سپید با بهره‌گیری از یافته‌های ژنتیک، علوم اعصاب و زبان‌شناسی استدلال می‌کند که ذهن انسان هرگز لوحی کاملاً سفید نیست و با مجموعه‌ای از استعدادها و گرایش‌های فطری متولد می‌شود. از این منظر، نقد پینکر بر لاک، نقدی علمی و تجربی است.اما همین‌جا پرسشی مهم پدید می‌آید: اگر نظریه‌ی لاک از نظر علمی کامل نباشد، آیا نقش تاریخی آن نیز از میان می‌رود؟پاسخ، به گمان من، منفی است. اینجا باید میان «صدق یک نظریه» و «کارکرد تاریخی آن» تمایز گذاشت. یک نظریه ممکن است بعدها از نظر علمی اصلاح یا حتی رد شود، اما همچنان در تاریخ آزادی نقشی تعیین‌کننده داشته باشد. ارزش تاریخی لوح سفید در این نبود که آخرین سخن درباره‌ی ذهن انسان را گفته است؛ ارزش آن در این بود که اقتدار حقیقت‌های ذاتی را شکست و امکان تازه‌ای برای اندیشیدن به آزادی، برابری و حقوق فردی گشود.نکته‌ی جالب آن است که خود پینکر نیز، با وجود نقد لوح سفید، از آرمان‌های لیبرالی و اومانیستی دفاع می‌کند. او تأکید می‌کند که پذیرش طبیعت انسانی، هرگز مجوز نابرابری حقوقی یا سلطه نیست. تفاوت‌های طبیعی، اگر هم وجود داشته باشند، نمی‌توانند کرامت برابر انسان‌ها را نقض کنند. به این ترتیب، پینکر نظریه‌ی معرفت‌شناختی لاک را نقد می‌کند، اما پروژه‌ی اخلاقی و سیاسی مدرنیته را حفظ می‌کند. این تمایز، یکی از مهم‌ترین درس‌های تاریخ اندیشه است.همین منطق را می‌توان در بسیاری از نظریه‌های رهایی‌بخش دیگر نیز مشاهده کرد. نقد ایدئولوژی، انسان را از سلطه‌ی آگاهی کاذب آزاد کرد؛ فمینیسم، نابرابری جنسیتی را از قلمرو «طبیعت» به قلمرو تاریخ و قدرت منتقل ساخت؛ هرمنوتیک، انحصار معنا را شکست و تفسیر را به گفت‌وگویی پایان‌ناپذیر بدل کرد؛ نظریه‌ی کنش ارتباطی، عقل را از ابزار سلطه به بنیان تفاهم میان انسان‌ها تبدیل ساخت.وجه مشترک این نظریه‌ها آن نیست که همگی از نظر تجربی یا فلسفی بی‌نقص‌اند؛ بلکه آن است که هر یک، یکی از صورت‌های سلطه را نامرئی‌زدایی کرده‌اند. آنها افق آزادی را گسترش داده‌اند، حتی اگر بعدها خود نیز نیازمند نقد و بازنگری شده باشند.شاید بزرگ‌ترین مسئله‌ی جوامع شرقی نیز همین باشد. ما اغلب حقیقت را نه امری گشوده و قابل نقد، بلکه میراثی مقدس و از پیش تعیین‌شده می‌فهمیم. نزاع‌های ما بیش از آنکه بر سر جست‌وجوی حقیقت باشد، بر سر مالکیت حقیقت است. در چنین فضایی، نیاز ما بیش از هر زمان دیگر، نه صرفاً نظریه‌های تازه، بلکه نظریه‌های رهایی‌بخش است؛ نظریه‌هایی که اقتدار حقیقت‌های مقدس، هویت‌های تغییرناپذیر و ساختارهای تثبیت‌شده‌ی قدرت را به پرسش بکشند.از این منظر، رسالت فلسفه فقط تولید حقیقت نیست؛ بلکه گشودن امکان آزادی است. تاریخ فلسفه را می‌توان تاریخ نظریه‌هایی دانست که هر یک، دیواری از زندان انسان را فرو ریخته‌اند.@tabarshenasi_ketab