🔖آیا «جاوید باد ایران» شعار شاه اسماعیل و سپاه صفوی بود؟✍️ محمد فخرالقلم (۳۰ تیر ۱۴۰۵)چهار سال قبل،…

🔖آیا «جاوید باد ایران» شعار شاه اسماعیل و سپاه صفوی بود؟✍️ محمد فخرالقلم (۳۰ تیر ۱۴۰۵)چهار سال قبل، در یادداشت کوتاهی با نقل یک پاراگراف از اصل انگلیسی چهارمین مجلد تاریخ ادبی ایران، نشان دادم که چگونه اشتباه ترجمهٔ رشید یاسمی از سخن ادوارد براون، شعار نامأنوس «جاوید باد ایران» را به صفویان منتسب کرده است. درحالی‌که، تأکید صریح براون بر عدم تعلق این شعار و شعارهای مشابه آن به صفویان بوده است و حتی انتساب آن با سطور همان موضع از ترجمۀ یاسمی نیز تناقض دارد؛ چراکه تصریح براون بر تبار و شعار ترکی فرماندهان و رونق زبان ترکی در عصر صفوی برای تفکیک آنان از ملی‌گرایی ایرانی، در آن واضح است. اما متأثر از سهو یاسمی، عده‌ای در نوشته‌ها یا گفته‌های خود شعار «جاوید باد ایران» را مقلدانه به صفویان منتسب کرده‌اند.طی بیش از پنج دهه، ترجمۀ یاسمی بارها تجدیدچاپ شد و چنان رواج یافت که مترجمی مصری نیز همین ترجمۀ فارسی را به زبان عربی ترجمه کرد. اما بهرام مقدادی بعدها اقدام به ترجمۀ کامل‌تر کتاب مزبور نمود. هر خوانندۀ فارسی‌زبان با مطالعۀ ترجمۀ مقدادی به‌روشنی درمی‌یابد که براون نه‌تنها چنین شعاری را به صفویان منتسب نکرده، بلکه آن را به‌عنوان نمونه‌ای از شعارهای معاصر خویش (از مشروطه تا اواخر قاجاریه)، برای مقایسه با شعار ترکی ذکرشده در جهان‌گشای خاقان به‌ضبط «قربان اولدیغم صدقه اولدیغم پیروم مرشدم» نفی کرده است. هدف براون از این قیاس، تأکید بر نقش عنصر ترک در تشکیل و تداوم صفویه و عدم تعلق خاطر صفویان به مؤلفه‌های ملی‌گرایانۀ نژادی، زبانی و سرزمینی قرن بیستم بوده است.من یادداشت پیشین خود را در قالب یک مقالۀ مفصل بازنویسی کرده‌ام که تقریباً آمادۀ انتشار است؛ اما به‌تازگی مطالبی در وبسایت خبرآنلاین دیدم که مرا به نوشتن این مختصر واداشت. فردی به اسم اشکان زارعی در دو نوشتار مدعی شده که «بر پایۀ گزارش‌های تاریخی، شاه اسماعیل همواره از سردارانش می‌خواست فریاد «جاوید باد ایران» سر بدهند.» این ادعا را نخست در متنی مناسبتی برای کورش هخامنشی (۷ آبان ۱۴۰۴)، به‌صورت ضمنی مطرح کرده بود و اخیراً در جشن‌تولدی ویژه برای اسماعیل صفوی (۲۶ تیر ۱۴۰۵)، با تأکیدی مضاعف و خاص تکرار کرده است. البته نوشته‌هایش اغلب شبه‌تاریخی و گزینشی، آکنده از احساسات ناسیونالیستی و تهی از اعتبارسنجی منابع و مآخذ است. وقتی منصور صفت‌گل و مقصودعلی صادقی، تصریح بر «فتح حتی‌الامکان ربع مسکون» از زبان شاه اسماعیل در گزارش فتوحات شاهی را به «هدف من «ایران» است!» تحریف می‌کنند (تفصیل را بخوانید: آیا هدف شاه اسماعیل اول «ایران» بود؟)، دیگر جعل شعارهایی از قبیل «زنده و پاینده و جاوید باد ایران» برای صفویان، امری عجیب نیست.ادوارد براون برای پرهیز از هرگونه زمان‌پریشی، بر تمایز تعلقات روحی و فکری صفویان از گرایشات ایران‌گرایانۀ پسامشروطه واقف بود و مفاهیم متأخر ملیت و ناسیونالیسم را به آنان نسبت نمی‌داد؛ اما یک اشتباه نافذ جزئی در ترجمۀ فارسی اثر وی کافی بود تا برخی چنان در دام آناکرونیسم بیفتند که با گذشت یک قرن از فوت براون، ما همچنان شاهد انتساب زمان‌پریشانۀ شعاری کذایی به شاه و لشکر صفوی باشیم که البته، کذب محض آن محرز است. در ادامه مواردی از انعکاس شعار در آثار و کلام دیگران را ذکر می‌کنم.ثابتیان نوشته که «شعار جنگی قزلباشان چنان‌که ادوارد برون نیز در تاریخ ادبیات در عهد صفوی ذکر کرده، «جاوید باد ایران» بوده است.»[۱] به همین سیاق، سارا (حوا) سرحدی علاوه‌بر رونویسی ترجمۀ غلط‌انداز یاسمی در پایان‌نامه و مقاله‌ای مشترک با استاد راهنما، در موضع دیگری از پایان‌نامه‌اش شعار منتسب را «فریاد صفویان در جنگ چالدران» توصیف کرده است.[۲] لیلا منتظری نیز همین مدعا را عیناً در پایان‌نامۀ خود آورده است.[۳] عجیب‌تر اما پایان‌نامۀ رضا صارمی است که علی‌رغم ذکر ترجمۀ مقدادی در فهرست مآخذ، شعار ادعایی را با نقل ترجمۀ یاسمی تکرار کرده است.[۴]سید حسن سادات‌ناصری با مدح صفویان قاطعانه می‌گفت که «شعاری چون «جاوید باد ایران» متعلق به صفویه است.»[۵] ابراهیم کیانی‌مهر نیز طی مصاحبه با مقصودعلی صادقی گندمانی دربارۀ «نقش صفویان در هویت ایرانی» که در ۳ مرداد ۱۴۰۱ برگزار شد، با ذکر مواردی مأخوذ از مقالۀ سرحدی می‌گفت: «عبارت معروف شاه اسماعیل با عنوان «جاوید باد ایران» شعار جنگی صفویان بود.» اگرچه صادقی که بحث هویت را دنبال می‌کرد به این ادعای مشخص ورود نکرد؛ ولی آنچه بعداً دربارۀ «هدف شاه اسماعیل» مطرح کرد، هم‌دل با همین شعار بود.محمدعلی بهمنی قاجار نیز در زمرۀ کسانی است که انتساب ناصواب این شعار غریب به صفویان را عین یک واقعیت تاریخی انگاشته‌اند. او در مقاله‌ای ضمن استناد بر ترجمۀ یاسمی، با لحن قاطع و تأکید خاصی نوشته است: «از عصر شاه اسماعیل از ادبیات ایران‌گرایانه در شعارهای سیاسی به‌شدت بهره برده می‌شود. نمونۀ آشکار این موضوع، شعار جنگی سپاه صفوی است. سپاهیان ترک‌زبان صفوی یک شعار رسمی داشتند و آن همانا شعار «جاوید ایران» بود.» بهمنی قاجار همین مقاله را بار دیگر در یکی از نشریات کانونی دانشگاه فردوسی مشهد بازنشر کرد.[۶]طبعاً برخی جریانات ناسیونالیست ایرانی هم شعار مزعوم را دستاویز قرائت ایدئولوژیک خود از تاریخ صفویان ساخته‌اند؛ مثلاً، یکی از اعضای حزب پان‌ایرانیست به اسم حجت کلاشی، در واکنش به بیانات خطبۀ سید حسن عاملی (امام‌جمعۀ اردبیل) دربارۀ این حزب، در پاسخی پرآب‌وتاب با اشاره به شاه اسماعیل نوشت: «شعار و آرنگ لشکریانش «جاوید باد ایران» بوده» است (۲۷ بهمن ۱۳۹۴).حال به نقل و ترجمۀ تقریر انگلیسی براون و مقایسۀ آن با دو ترجمۀ یاسمی و مقدادی می‌پردازم:Extensive use of Turkish under the ṢafawísFor the rest, the seven tribes who formed the back-bone of the Qizil-bash army were, as their names Rúmlú, Shamlú, Mawsillú, etc., sufficiently indicate, almost exclusively Turkish, as were the principal officers of the Safawí army, whose war-cry, as we learn from the rare history of Sháh Isma'íl, was not "Long live Persia!" or the like, but, in the Turkish language, "O my spiritual guide and master whose sacrifice I am!"[7] کاربرد گستردۀ زبان ترکی در عصر صفویدر سایر موارد، قبایل هفت‌گانه‌ای که ستون فقرات سپاه قزلباش را تشکیل می‌دادند، چنان‌که از نام‌هایشان (روملو، شاملو، موصلو و...) به‌خوبی پیداست، تقریباً همگی منحصراً ترک بودند و همین وضعیت در مورد افسران ارشد ارتش صفوی نیز صدق می‌کند. فریاد جنگی آنان، چنان‌که از تاریخ کمیاب شاه اسماعیل درمی‌یابیم، «جاوید باد ایران!» یا موارد مشابه آن نبود، بلکه به زبان ترکی چنین می‌گفتند: جانم فدای مرشد و مولایم!قیاس کنید با ترجمۀ رشید یاسمی:استعمال مفرط لغت ترکی در عهد صفویاز نام هفت قبیله‌ای که ارکان قزلباش به شمار می‌آیند، روملو، شاملو، موسیلو [کذا] و غیره و از اسامی رؤسای مهم اردوی صفویه و از کلامی که شعار جنگی آن‌ها بوده، به‌خوبی معلوم می‌شود که تا چه پایه زبان ترکی در این عهد معمول بوده است. بر طبق تاریخ کمیاب شاه اسمعیل شعار جنگی لشکر صفویه به فارسی عبارت «جاوید باد ایران» بوده و جمله‌ای ترکی که در میدان جنگ استعمال می‌شده از این عبارت مفهوم می‌گردد...[۸]ببینید خطا چگونه در ترجمۀ ثانویۀ عربی تکرار شده است:«فقد كان الشعار الحربي للجيش الصفوي بالفارسية عبارة (جاويد باد إيران) أي: (عاشت إيران).»[۹]حالا ترجمۀ مقدادی را ملاحظه کنید:کاربرد گستردۀ واژه‌های ترکی در دوران صفویههفت قبیله‌ای که ارکان ارتش قزلباش را تشکیل می‌دادند، عبارت بودند از روملو، شاملو، موصلو و غیره که مبین ترک بودن آن‌هاست، همچنان‌که شعار جنگی افسران ارشد ارتش صفویه، به‌روایت تاریخ کمیاب شاه اسماعیل «زنده باد ایران!» نبود بلکه به زبان ترکی بود که به این عبارت نوشته...»[۱۰]شاید سهو یاسمی صرفاً یک خطای چاپی در حروف‌چینی بوده باشد؛ زیرا در ترجمۀ او، تصریح به صبغۀ ترکی صفویان با تفکیک از ناسیونالیسم مدرن، چنان واضح است که دال بر تدلیس مترجم نیست. اما مقلدان، بدون بررسی متن انگلیسی و منبع مورد اشاره یا وقوف بر تناقض فاحش شعار با متن ترجمه، شعار غریب و نابجای «جاوید باد ایران» را بی هیچ تأملی به صفویان بسته‌اند.📚مآخذ:۱. ثابتیان، ذ. ۱۳۴۳. اسناد و نامه‌های تاریخی دورۀ صفویه. تهران: ابن‌سینا. ص ۵۶.۲. سرحدی، حوا. ۱۳۹۰. «تأثیر داستان‌های حماسی در تشکیل و تثبیت دولت صفویه.» دانشگاه آزاد اسلامی (واحد شاهرود). ص ۷۰، ۱۰۱؛ سرافرازی، عباس، و سارا سرحدی. ۱۳۹۲. «صفویه و احیاء سنت‌های ملی و باستانی.» پژوهش در تاریخ ۴(۴). ص ۱۲۷.۳. منتظری، لیلا. ۱۳۹۸. «نقش مرزهای جغرافیایی در هویت ملی-تاریخی ایرانیان در عصر صفوی.» دانشگاه امام خمینی. ص ۹۴.۴. صارمی، رضا. ۱۴۰۱. «رویکرد صفویه به میراث فرهنگی و باستانی ایران.» دانشگاه پیام نور (مرکز اصفهان). ص ۲۷.۵. زارعی، ابراهیم. ۱۳۷۰. در حرم دوست. تهران: دانشگاه علامه طباطبائی. ص ۲۰۹.۶. رمضان زاده، عبدالله و محمدعلی بهمنی قاجار. ۱۳۸۷. «هویت ایر‌انی و چندگانگی قومی.» مطالعات ملی ۹(۳۳). ص ۸۰؛ بهمنی قاجار، محمدعلی. ۱۳۹۵. «هویت ایرانی و چندگانگی قومی.» سیمرغ ۳(۶). ص ۱۹-۱۸.7. Browne, E. G. 1924. A History of Persian Literature in Modern Times. Cambridge: The University Press. p. 15.۸. رشید یاسمی، غلامرضا. ۱۳۶۴. ترجمۀ تاریخ ادبی ایران. ج. ۴. تهران: بنیاد کتاب. ص ۲۷.۹. علاء الدين منصور، محمد. ۲۰۰۲. ترجمة تاريخ الأدب في إيران. ج. ٤. القاهرة: المجلس الأعلي للثقافة. ص ٢٤.۱۰. مقدادی، بهرام. ۱۳۶۹. ترجمۀ تاریخ ادبیات ایران. ج. ۴. تهران: مروارید. ص ۲۸-۲۷.✉️ @SafavidStudies | مطالعات صفویه