فرازان | مرگ آرام واژه‌ها؛ چگونه جهان در چرخ‌دنده‌های «پس‌اسواد» منقبض می‌شودامروزه، در نقطه‌ای از…

فرازان | مرگ آرام واژه‌ها؛ چگونه جهان در چرخ‌دنده‌های «پس‌اسواد» منقبض می‌شودامروزه، در نقطه‌ای از تاریخ ایستاده‌ایم که به ظاهر انسان‌های بیشتری توانایی خواندن و نوشتن دارند؛ اما اگر سواد را نه توانایی رمزگشایی چند جمله‌ی ساده، بلکه ظرفیت درک، تأمل و لذت‌بردن از متون پیچیده بدانیم، آشکار است که در حال تجربه‌ی افول بی‌سابقه‌ی «سواد عمیق» هستیم.ادبیات و سنت دیرپای خواندن کتاب بزرگ گیتی با سرعتی نگران‌کننده به هنری حاشیه‌ای و فراموش‌شده تبدیل می‌شود؛ پدیده‌ای که محصول تعمدی هم‌افزایی ساختارهای سرمایه و قدرت برای تولید انسان‌های شتاب‌زده، مطیع و بی‌خطر است.بررسی وضعیت این انحطاط در نقاط مختلف جهان، از همگرایی یک فاجعه‌ی ساختاری حکایت دارد.در چین، ادبیات اینترنتی به خدمت سرگرمی مطلق و مصرف سریع روی گوشی‌های هوشمند درآمده است.نویسندگان آنلاین برای فرار از خشم مخاطبانی که تحمل هیچ‌گونه ابهام، پیچیدگی یا لایه‌های اخلاقی خاکستری را ندارند، به ابزارهای ساده‌ساز تن داده‌اند و آثار خود را با «هشدارهای محتوایی» و خطوط داستانی کاملاً پیش‌بینی‌پذیر پاستوریزه می‌کنند تا به ذائقه مشتری شتاب‌زده برخورد نکند.در کره جنوبی، فشارهای خردکننده‌ی سیستم آموزشی آزمون‌محور و بیزاری عمومی از هر متن نیازمند تفکر، جامعه را به سمت سطحی‌نگری مفرط رانده، تا جایی که بخش عمده‌ای از مردان جوان غرق در نمایشگرها، ادبیات را کاملاً پس زده و به بازتولید رفتارهای خشن و دستوری روی آورده‌اند.این افول در جوامعی که درگیر بحران، جنگ و فروپاشی اقتصادی‌اند، چهره‌ای تیره‌تر به خود می‌گیرد.در سودان، دودستگی عمیقی میان نسل دارای ابزارهای دیجیتال و جوامع گرفتار بی‌سوادی سنتی شکل گرفته است که در آن، اطلاعات نادرست و کارزارهای جنگ روانی موسوم به «لیفاتیه» در پلتفرم‌ها، با تکیه بر جهل و بی‌سوادی عمومی، شعله‌های جنگ و خشونت را تیزتر می‌کنند.هم‌زمان، در جوامع غربی و توسعه‌یافته نیز هجوم سیل بی‌وقفه‌ی متن‌های کوتاه، نوتیفیکیشن‌ها و پیام‌های لحظه‌ای، چنان سرعت زندگی را بالا برده که خواندن آهسته و تأمل‌برانگیز به عملیاتی تقریباً ناممکن بدل شده است؛ گویی ادبیات ناچار است در حاشیه بزرگراه پرسرعت اطلاعات، بی‌صدا نجوا کند.ریشه‌ی این فاجعه اما در جایی فراتر از انتخاب‌های فردی نسل جدید قرار دارد؛ ازدست‌رفتن سواد عمیق نه یک رخداد طبیعی یا تصادفی، بلکه پیامد عمدی کنش‌های مشخص اتحاد نامقدس سرمایه و دولت است.سیستمی که به انسان متفکر، منتقد و عمیق نیازی ندارد، ترجیح می‌دهد جامعه را به انبوهی از مصرف‌کنندگان شتاب‌زده‌ی متن‌های سطحی تبدیل کند تا کنترل ذهن‌ها ساده‌تر شود.در چنین شرایطی، پافشاری بر خواندن، نوشتن و بازآفرینی شکل‌های کهن ادبیات، نه یک تفنن روشنفکرانه، بلکه تنها راه حفظ مقاومت انسانی در برابر ماشین حماقت‌ساز مدرن است؛ چرا که در عصر پرواز بی‌وقفه‌ی نوتیفیکیشن‌ها، بهتر است فرقه‌گرای ادبیات باشیم تا مهره‌ی بی‌اراده‌ی این سیستم.آنچه خواندید خلاصه‌ای بود از مقاله‌ای با عنوان «گزارش‌هایی از جهان پساسواد» (Brain Rot Without Borders) به قلم گروهی از نویسندگان (نیکولاس مدینا مورا، ژانگ یورن، کیم هی‌سون، عبدالعزیز برکه ساکن و جو گیبسن) منتشره در نشریه‌ی بافلر. /فراز@farazdaily