وقتی فقط برنده‌ها را می‌بینیم؛ بازاندیشی در مدیریت استعدادهای ورزشی دانش‌آموزاندر نظام‌های استعدادی…

ما در هزاران نفر پراکنده شده‌ایم | ۲آیا می‌توان «خودِ پراکنده» را دوباره جمع کرد؟ابوالفضل بجانی | تحصیل‌کرده جامعه‌شناسی هارتموت رُزا در نظریه «شتاب اجتماعی» توضیح می‌دهد که مدرنیته فقط ابزارها را سریع‌تر نکرده؛ آهنگ زندگی، تغییرات و تعداد تجربه‌هایی که در یک بازه زمانی وارد زندگی ما می‌شوند نیز افزایش یافته است.شاید مسئله فقط این نباشد که وقت کم آورده‌ایم؛ شاید خودمان را هم کم آورده‌ایم.برای این همه رابطه، نقش، پیام، خبر، مسئولیت و انتظار، مقدار کافی «من» وجود ندارد. پس خودمان را رقیق می‌کنیم:کمی برای خانواده،کمی برای کار،کمی برای دوستان،کمی برای مخاطبان،کمی برای اخبار جهان.و گاهی سهم بسیار کمی برای خودمان باقی می‌ماند.اینجاست که پارادوکس عجیبی شکل می‌گیرد:هرگز با این تعداد انسان مرتبط نبوده‌ایم و شاید هرگز تا این اندازه برای حضور کامل با یک انسان مشکل نداشته‌ایم.افراد بیشتری را می‌بینیم، اما شاید کمتر کسی را عمیقاً ببینیم.صداهای بیشتری می‌شنویم، اما شنیدن یک صدا تا انتها دشوارتر شده است.اطلاعات بیشتری داریم، اما فرصت کمتری برای هضم آن داریم.حتی وقتی تنها هستیم، واقعاً تنها نیستیم؛ صدها انسان را با خود به اتاق آورده‌ایم.البته نمی‌توان اضطراب، افسردگی یا دیگر اختلالات روانی را فقط با این عامل توضیح داد. این پدیده‌ها علل زیستی، روانی، خانوادگی، اقتصادی و اجتماعی دارند. اما می‌توان یک فرضیه جدی مطرح کرد:یکی از سرچشمه‌های رنج انسان معاصر، فاصله میان ظرفیت محدود روانی او و وسعت تقریباً نامحدود جهانی است که دائماً از او توجه، واکنش، عاطفه و حضور مطالبه می‌کند.از این منظر، شاید پرسش مهم‌تر از «انسان چند نفر را می‌تواند بشناسد؟» این باشد:انسان در چند نفر می‌تواند زندگی کند، پیش از آنکه خودش در میان آنان پراکنده شود؟شاید یکی از نیازهای مهم انسان امروز، نه قطع ارتباط با جهان، بلکه بازپس‌گرفتن مالکیت توجه خویش باشد.اینکه هنگام گفت‌وگو، فقط در همان گفت‌وگو باشد؛هنگام بودن با خانواده، واقعاً همان‌جا باشد؛و گاهی، بدون هیچ مخاطبی، فقط نزد خودش بماند.شاید کیفیت زندگی در جهان متصل آینده، بیش از تعداد ارتباطات ما، به توانایی‌مان برای جمع‌کردن دوباره خودِ پراکنده‌مان بستگی داشته باشد.ما فقط در میان هزاران نفر زندگی نمی‌کنیم؛ما در هزاران نفر پراکنده شده‌ایم.

ما در هزاران نفر پراکنده شده‌ایم | ۱درباره «پراکندگیِ خود» در جهان مدرنابوالفضل بجانی | تحصیل‌کرده جامعه‌شناسی یووال نوح هراری در انسان خردمند، با اشاره به پژوهش‌هایی که با «عدد دانبار» شناخته می‌شوند، یادآور می‌شود که انسان ظرفیت محدودی برای حفظ روابط اجتماعی مبتنی بر شناخت مستقیم دارد؛ عدد مشهور در این زمینه حدود ۱۵۰ نفر است.اما مدتی است از زاویه دیگری به این مسئله فکر می‌کنم؛شاید مشکل انسان مدرن فقط این نباشد که در جامعه‌ای بسیار بزرگ‌تر از ظرفیت طبیعی روابطش زندگی می‌کند؛ شاید خودش نیز در این جامعه بزرگ پراکنده شده باشد.انسان امروز فقط با آدم‌های بیشتری مواجه نیست؛ بلکه بخشی از توجه، عاطفه، نگرانی، تعهد، حافظه و هویت خود را میان افراد و میدان‌های بسیار بیشتری توزیع می‌کند.صبح هنوز از خانه بیرون نرفته‌ایم، اما ذهن ما ممکن است درگیر ده‌ها نفر باشد: پیام همکار، انتظار مدیر، وضعیت خانواده، موفقیت یک دوست، واکنش مخاطبان، خبری از گوشه‌ای دیگر از جهان و زندگی آدم‌هایی که شاید حتی هرگز ندیده‌ایم.هرکدام چیزی از ما می‌خواهند:ببین.بخوان.پاسخ بده.نگران شو.مقایسه کن.موضع بگیر.دیده شو.اما ظرفیت روانی ما به اندازه جهان اجتماعی‌مان گسترش پیدا نکرده است.ما همچنان مقدار محدودی توجه، انرژی عاطفی، حافظه و توان حضور داریم.گئورگ زیمل بیش از یک قرن پیش در «کلان‌شهر و حیات ذهنی» نشان می‌داد که تراکم محرک‌های زندگی مدرن چگونه روان انسان را تحت فشار قرار می‌دهد. اگر مسئله زیمل کلان‌شهر بود، امروز تلفن همراه، کلان‌شهر را به جیب ما آورده است.کنت گرگن نیز در The Saturated Self از «خودِ اشباع‌شده» سخن می‌گوید؛ انسانی که روابط، صداها و انتظارات متعدد، هویت او را احاطه کرده‌اند.من برای بخشی از این تجربه تعبیر دیگری را مناسب می‌دانم:«پراکندگیِ خود»اشباع‌شدن یعنی چیزهای زیادی وارد ما شده‌اند؛پراکندگی یعنی ما نیز در چیزهای زیادی پخش شده‌ایم.بخشی از من نزد خانواده است، بخشی در کار، بخشی در قضاوت دیگران، بخشی در پیام‌های بی‌پاسخ، بخشی در شبکه‌های اجتماعی و بخشی در اتفاقاتی که کیلومترها دورتر رخ داده‌اند.بدن من اینجاست؛اما «من» الزاماً اینجا نیستم.ادامه در پست بعدی

«با علم نمی‌شود»؛ یا با علمی که شما تجربه کرده‌اید نمی‌شود؟در بعضی جلسات مدیریتی، جمله‌ای را زیاد می‌شنویم:«با علم که نمی‌شود.»«این‌ها روی کاغذ خوب است.»«در عمل، تجربه چیز دیگری می‌گوید.»گاهی پشت این حرف، یک ملاحظه درست وجود دارد. واقعیت سازمانی پیچیده‌تر از کتاب و مقاله است. مدیر باید علاوه بر دانش علمی، زمینه، منابع، محدودیت‌ها، فرهنگ سازمانی، روابط انسانی و پیامدهای تصمیم را هم ببیند.اما همیشه ماجرا این نیست.گاهی کسی از «ناتوانی علم» سخن می‌گوید که اساساً هیچ‌گاه تجربه جدیِ کار علمی را از سر نگذرانده است؛ یعنی پژوهش نکرده، با داده درگیر نشده، فرضیه‌اش شکست نخورده، مجبور نشده ادعای خود را با شاهد اصلاح کند و لذت و رنجِ واقعیِ فهمیدن را تجربه نکرده است.اینجا باید بین مدرک تحصیلی و جامعه‌پذیری علمی تفاوت گذاشت.جامعه‌پذیری علمی یعنی آدم یاد بگیرد:هر ادعایی نیازمند شاهد است؛تجربه شخصی معادل واقعیت عمومی نیست؛ممکن است چیزی که سال‌ها باور داشته‌ایم اشتباه باشد؛داده موظف نیست نظر ما را تأیید کند؛و گفتن «نمی‌دانم» گاهی علمی‌تر از یک پاسخ مطمئن و بی‌پشتوانه است.از منظر روان‌شناسی نیز انسان معمولاً تمایل دارد دانسته‌های محدود خود را بیش از اندازه معتبر بداند. هرچه آگاهی ما از پیچیدگی یک حوزه کمتر باشد، ممکن است با اطمینان بیشتری درباره آن حکم صادر کنیم. مواجهه واقعی با دانش، در بسیاری مواقع نه اعتمادبه‌نفس کاذب، بلکه فروتنی معرفتی ایجاد می‌کند.از منظر جامعه‌شناسی سازمان نیز ما با پدیده دیگری روبه‌رو هستیم:قدرت اداری گاهی به فرد احساس اقتدار معرفتی می‌دهد.یعنی چون فرد صاحب سمت، جایگاه یا نفوذ است، به‌تدریج ممکن است تصور کند در حوزه شناخت و حقیقت نیز مرجعیت دارد. در چنین شرایطی، تجربه شخصی مدیر جای داده می‌نشیند، سلیقه جای تحلیل می‌گیرد و «من فکر می‌کنم» به‌سادگی به «واقعیت این است» تبدیل می‌شود.این وضعیت برای مدیریت خطرناک است.مدیریت علمی هرگز به این معنا نیست که مقاله به‌جای مدیر تصمیم بگیرد. علم قرار نیست اراده، تجربه و قضاوت مدیریتی را حذف کند.وظیفه علم چیز دیگری است:کمک کند مسئله را درست‌تر ببینیم، خطاهای شناختی خود را بشناسیم، میان واقعیت و برداشت شخصی تفاوت بگذاریم و تصمیمی بگیریم که تا حد ممکن بر شواهد قابل دفاع استوار باشد.مدیر خوب نه برده نظریه است و نه دشمن دانش.او می‌داند که تصمیم نهایی در جهان واقعی گرفته می‌شود؛ اما می‌داند ورود به جهان واقعی بدون دانش، تحلیل و شواهد نیز چیزی جز حرکت در تاریکی نیست.بنابراین هر وقت می‌شنوم:«با علم نمی‌شود»در ذهنم یک سؤال شکل می‌گیرد:با علم نمی‌شود،یا با آن چیزی که شما از علم شناخته‌اید نمی‌شود؟و شاید دقیق‌ترین جمله این باشد:علم قرار نیست به‌جای مدیر تصمیم بگیرد؛علم قرار است نگذارد مدیر، ناآگاهی خودش را به‌جای واقعیت بنشاند.

سلسله مراتب اداری، سلسله مراتب انسان‌ها نیست‌.سلسله مراتب انسان، تخت است‌.

حتی انعکاس فعالیت‌های دانش‌آموزی در رسانه، صرفاً یک کار خبری یا روابط عمومی نیست. وقتی دانش‌آموزی تصویر موفقیت دانش‌آموز دیگری را می‌بیند، برای نخستین‌بار ممکن است احساس کند که چنین امکانی برای او هم وجود دارد. گاهی یک خبر، فقط گزارش یک رویداد نیست؛ پنجره‌ای است که کودکی از پشت آن، آینده احتمالی خودش را می‌بیند.در برنامه‌ریزی برای آموزش‌وپرورش و ورزش دانش‌آموزی، نباید اسیر بزرگی اعداد و جمعیت شویم. پوشش بخش عظیمی از دانش‌آموزان، دستاورد مهمی است؛ اما نباید با ارائه یک گزارش آماری، رسالت خود را پایان‌یافته بدانیم.در گزارش‌های کلان، یک دانش‌آموز شاید عدد بسیار کوچکی باشد؛ اما در زندگی خودش، صددرصد ماجراست.آن یک نفر دیگری که هنوز دیده نشده، تحت پوشش قرار نگرفته و فرصتی برای کشف توانایی‌هایش پیدا نکرده است، در منطق تربیت به‌اندازه یک جهان اهمیت دارد.بی‌جهت نیست که قرآن، نجات یک انسان را به نجات همه انسان‌ها تشبیه می‌کند؛ زیرا هر انسان، فقط یک عدد نیست، یک جهان کامل است.آن بیرون، در مدرسه‌ها، خانه‌ها، روستاها و شهرها، دانش‌آموزان بسیاری زندگی می‌کنند که هنوز حتی نمی‌دانند در چه چیزی استعداد دارند. بعضی‌هایشان مربی ندارند، بعضی‌ها راه دسترسی را نمی‌شناسند، بعضی‌ها خانواده همراهی ندارند و بعضی‌ها فقط منتظرند یک نفر آن‌ها را ببیند و بگوید:«تو هم می‌توانی.»سنگینی و عظمت این مأموریت، گاهی تمام ذهنم را درگیر می‌کند.این روایت‌ها را برای این نمی‌نویسم که بگویم کاری انجام داده‌ام. می‌نویسم تا یادمان نرود پشت هر پیام، هر نام و هر عدد، یک زندگی واقعی ایستاده است. این قصه‌ها فقط نباید حالمان را خوب کنند؛ باید مسئولیت ما را سنگین‌تر کنند.تبسم با خبرهای خوب آمد. آن دختر علاقه‌مند به والیبال نیز نخستین مسیر را پیدا کرد. اما هنوز یک نفر دیگر مانده است؛ و پس از او، یک نفر دیگر.یک دانش‌آموز بیشتر.یک فرصت بیشتر.یک پیگیری بیشتر.و یک بار دیگر.بابا راست می‌گفت:«معلوم نیست تو معلم این‌هایی یا این‌ها معلم تو.»ما معلم این بچه‌ها هستیم؛ اما اگر درست نگاه کنیم، آن‌ها هر روز معنای مسئولیت را به ما یاد می‌دهند.

و تبسم، با خبرهای خوب آمد.روزی برایم نوشت که شماره‌ام را دیر پیدا کرده است. گفته بود با کمک معلم ورزششان، در ساعت‌های درس تربیت‌بدنی فیلم آموزشی تهیه کرده و بچه‌ها را به یادگیری روبیک تشویق کرده است. بیشتر دانش‌آموزان آن‌طور که انتظار داشت مشتاق نشده بودند؛ اما پنج‌شش نفر روبیک را یاد گرفته بودند و اکنون چهار نفرشان مکعب را در کمتر از یک دقیقه حل می‌کردند.قرار ما ۵۰ نفر بود؛ اما زندگی همیشه مطابق عددهای روی کاغذ پیش نمی‌رود.گاهی پشت عبارت «فقط پنج‌شش نفر»، چند استعداد واقعی ایستاده‌اند که اگر همان فرصت کوچک هم برایشان ایجاد نمی‌شد، شاید هیچ‌وقت خودشان را پیدا نمی‌کردند.تبسم به‌دلیل نرسیدن به عدد ۵۰ متوقف نشده بود. سراغ کودکان روستایشان رفته بود. چون سن آن‌ها کمتر بود، فهمیده بود که آموزش معمول حل روبیک ممکن است برایشان دشوار باشد. بنابراین، خودش روش تازه‌ای طراحی کرده بود: آموزش روبیک با قصه و بازی.نوشته بود:«هر جلسه با بازی و داستان آموزش می‌دهم تا به یادگیری مشتاق شوند.»حتی در ایتا گروهی تشکیل داده بود تا داستان‌ها و مطالب آموزشی را برای کسانی که نتوانسته‌اند در کلاس حاضر شوند، منتشر کند.دختری که خودش روبیک را از گوگل یاد گرفته بود، دیگر فقط یک یادگیرنده نبود. حالا آموزش می‌داد، روش آموزشی طراحی می‌کرد، قصه می‌ساخت، دیگران را دور هم جمع می‌کرد و برای غایبان نیز فرصت یادگیری فراهم می‌کرد.اگر ما فقط رکورد ۳۸ ثانیه‌ای او را می‌دیدیم، شاید بخش بزرگ‌تر استعدادش را نمی‌دیدیم: استعداد یاددادن، رهبری‌کردن، نوآوری و مسئولیت‌پذیری اجتماعی.تبسم برای پایان دوره نیز برنامه داشت. یک مکعب روبیک خراب داشت که قطعه‌هایش شکسته بود. می‌خواست قطعه‌های مکعب را باز کند و داخل هرکدام یک جمله یادگاری و جایزه‌ای کوچک بگذارد تا خاطره این کلاس برای بچه‌ها باقی بماند.چه ایده زیبایی!مکعبی که دیگر حل نمی‌شد، قرار بود به خاطره‌هایی تبدیل شود که شاید سال‌ها در ذهن چند کودک باقی بمانند.در پایان پیامش نوشته بود:«خیلی دوست داشتیم شما هم باشید.»بعد من را به گروه «آموزش روبیک» اضافه کرد و نوشت:«خوش آمد می‌گم؛ خوشحالیم تو جمعمون هستین.»همان لحظه احساس کردم تفاهم‌نامه مجازی ما فقط اجرا نشده؛ چیزی بسیار فراتر از آن شکل گرفته است.روزی تبسم مهمان مسابقه‌ای بود که ما برگزار کرده بودیم؛ امروز من مهمان کلاس و گروهی شده بودم که او ساخته بود.این تنها پیامی از این جنس نبود.زمانی که مسابقات جهانی دانش‌آموزی والیبال را گزارش می‌کردم، دختری از اندیمشک برایم پیام فرستاد. نوشته بود قد بلندی دارد و عاشق والیبال است؛ اما نمی‌تواند کلاس مناسبی برای آموزش والیبال پیدا کند.خیلی جست‌وجو کردم تا راهی برایش پیدا کنم، اما نتیجه‌ای حاصل نشد. مدتی بعد، مسئول تربیت‌بدنی آموزش‌وپرورش شهرشان را در تبریز دیدم؛ مدیری آگاه و بادرایت. ماجرا را برایش توضیح دادم، مشخصات دانش‌آموز را در اختیارش گذاشتم و از او خواستم موضوع را پیگیری کند.خیلی زود یک کانون والیبال مناسب برایش پیدا شد.مدتی بعد، آن مدیر با من تماس گرفت و گفت این دانش‌آموز دوره متوسطه، ۱۸۶ سانتی‌متر قد دارد و از استعداد خوبی در والیبال برخوردار است.چند لحظه بعد، همان دانش‌آموز برایم نوشت:«سلام آقای بجانی، وقتتان به خیر. راستش اصلاً نمی‌دانم الان باید چه بگویم. فقط خواستم خیلی از شما تشکر کنم که پیگیر من بودید. واقعاً نمی‌دانم چگونه تشکر کنم. امیدوارم ناامیدتان نکنم.»روی جمله آخرش ماندم:«امیدوارم ناامیدتان نکنم.»اما واقعیت این است که او نباید نگران ناامیدکردن ما باشد. این ما هستیم که نباید او و دانش‌آموزانی مانند او را ناامید کنیم.او برای برخورداری از یک فرصت ابتدایی، دِینی به ما ندارد. فراهم‌کردن امکان دیده‌شدن، ارزیابی‌شدن و قرارگرفتن در مسیر رشد، بخشی از مسئولیت ماست.این دو قصه زیبا هستند؛ اما اگر درست نگاه کنیم، وجود یک خلأ را نیز نشان می‌دهند.فرصت یک دانش‌آموز نباید به این وابسته باشد که به‌طور اتفاقی صفحه من را در اینستاگرام ببیند، جرئت کند پیام بدهد، من پیامش را بخوانم و بعد به‌طور اتفاقی مسئول تربیت‌بدنی شهرش را در تبریز ملاقات کنم.مدیریت درست باید «اتفاق» را به «فرایند» تبدیل کند؛ یعنی هر دانش‌آموز، در هر مدرسه و هر شهر و روستا بداند اگر استعدادی دارد یا به رشته‌ای علاقه‌مند است، باید به کجا مراجعه کند، چه کسی پاسخ می‌دهد، چگونه ارزیابی می‌شود و مسیر بعدی او چیست.مدیریت استعداد فقط پیداکردن بهترین‌ها نیست. ایجاد دسترسی، جلب اعتماد خانواده، حمایت از معلم، برقراری مسیر ارجاع، پیگیری مستمر و متصل‌کردن مدرسه به کانون و باشگاه نیز بخشی از همان مدیریت است.